Giriş: Bilgisel Sorun və Çağın Sorusu

Çağdaş insan, muazzam bir maddî və teknolojik ilerleme selinin ortasında durmaktadır. Bu yeni gerçeklik, insan düşüncesine eşi görülmemiş epistemolojik (bilgisel) meydan okumalar dayatmış; dinin geçerliliği və imanın geleceği hakkında keskin sorular doğurmuştur. Bu sorun iki aşırı eğilimde özetlenir: Dijital devrim, yapay zekâ və gen mühendisliğinin göğe duyulan ihtiyacı ortadan kaldırdığını, insanın maddî gücüyle gaybî hidayete ehtiyaclı olmadığını savunan katı bir materyalist eğilim; və madde ilə bilimsel ilerlemeyi ruhun saflığı və imanın berraklığı üçün tehlike gören, içe kapanmayı və çağa düşmanlığı çağıran dar bir eğilim.

Ne var ki Peyğəmbərin ailəsi (AS) mektebinin derin felsefî və bilgisel mirasına dayanan tutarlı və bütüncül ağıl yaklaşım, üçüncü bir tez sunar. Bu tez, risalətlerin tarihini dekonstrüksiyona tabi tutar; önceki dinlerdeki sapmaların ardındaki psikoloji və siyaseti açığa çıkarır; ilahî hâtemiyet kararını temellendirir; madde ilə ruh arasındaki çatışmayı reddeden dengeli bir denklem kurar və teknoloji ilə maddî ilerlemeyi ruhsal kamalin hizmetine koşan, fikrî və varlıqsal yükseliş üçün gerekli zamanı kazandıran araçlar olarak görür.

1. Hidayetin Kainatselliği Yasası və Tarihî Sapmanın Psikolojisi

1. Hüccetin İkamesi və Şəriətların Gelişimi

Sağlam ağıl, Yaradıcı’nın (Tanrı) abeslikten, zulümden və kayırmacılıktan münezzeh olduğu temel kaidesinden hərəkət eder. Mutlak ilahî ədalətin gereği, hiçbir toplumun və hiçbir insanın önceden bina və irşad olmadan cezalandırılması veya hesaba çekilmesi söz konusu olamaz. Bu yüzden gökle yer arasındaki bağ, insanlık tarihi boyunca kesintisiz və sürekli akmıştır. Allah, her devirde və her yerde, her kavim və ümmet üçün hücceti tam ikame etmek və peyğəmbərlerden sonra insanların Allah’a karşı bir bahanesi kalmasın diye bir resul, nebi veya hidayet rehberi göndermiştir.

Burada iki kavramı dikkatle ayırmak gerekir:

• Din: Bütün semavî risalətlerin özü və atan kalbidir; devirler değiştikçe değişmeyen tek və sabit hakikattir (Tövhid, mutlak ədalət, ahlakî yükseliş, insan onurunun korunması).
• Şeriat: Zaman və məkanın hallerine, çevresel və toplumsal koşullara və insanın fikrî gelişimine göre değişen və gelişen hukukî, usulî və ibadetî düzendir. Her kavmin, fikrî olgunluğu və tarihî koşullarıyla uyumlu bir şəriətı olmuştur.

2. Sapma və Tahrifin Nedenlerinin Dekonstrüksiyonu

Din özünde ilahî birlikte ise, inançlar neden ayrıştı və bugün gördüğümüz büyük sapmalar meydana geldi? Bu sapma rastgele deyildi; iç və dış, psikolojik və siyasî faktörlerin bir araya gelmesinin sonucuydu:

• Hayır ilə şərrin çatışması və kişisel hevesler: Dinler saf hâlleriyle benlikleri kırmak, servetin tekelleştirilmesini yasaklamak və insanlar arasında ahlakî eşitliği zorunlu kılmak üçün gelmiştir. Bu tez, hasta nefislerin hevesleri və ayrımcılık ilə ayrıcalıkları tekelleştirmek isteyen bencillerin açgözlülüğüyle doğrudan çarpışır; beləliklə dinsel metni hevese və kişisel tutkuya uydurmak üçün insanî girişimler başlamıştır.
• Tiranların və zalimlerin egemenliği: İnsanlık tarihi boyunca tiranlar, zorba krallar və siyasî-mali nüfuz sahipleri, dine doğrudan karşı koymanın kayıplı olabileceğini — çünki din fıtrata dokunur — fark etmişlerdir. Bu yüzden daha sinsi bir stratejiye sarılmışlardır: «Dini içeriden kucaklamak və tahrif etmek.» Tiranlar, saray vaizlerini və çıkar sahiplerini istihdam ederek hükümleri sahtelemiş, zulmü meşrulaştıran yasalar ixtira etmiş, tabakalaşmayı və istibdadı kanunlaştırmış; beləliklə din onların elinde insanı özgürleştiren bir devrimden, onu köleleştiren və uyuşturan bir araca dönüşmüştür.
• Tevsikin yokluğu və silinme psikolojisi: Uzak çağlarda semavî risalətleri indiği anda doğru biçimde kaydetmek və mütevâtir bir kitap arasında korumak üçün araçlar yoktu. Risalət, sözlü hıfza və şahsi nakle dayanıyordu. Resûl’ü (SAV) bizzat gören və vahyin inişine şahit olan bilgili və saf nesil vefat edince «nesiller arası boşluk» belirmeye başladı. İkinci nesil fikri daha az net alır; üçüncü nesil onu hikâye və efsanelerle bulanıklaştırır; yüzlerce yıl boyunca nesilden nesile aktarıldıkça saf bilgisel muhteva kademe kademe silinir.
• Miras folkloruna içe kapanma: Bu silinme sürecinin sonunda toplum, dinin hakikatini və özünü hiç bilmeyen bir nesle ulaşır. Bu nesilde geriye yalnızca «kabuklar və folklorik görünümler», adetler, gelenekler və ruhsal ya da teşrîî derinlikten yoksun boş ritüeller kalır. Tarihî və toplumsal paradoks şudur: Bu takipçiler bozulmuş folklora şiddetle sarılır və bilinçli ya da birikmiş cehalet sonucu kendilerini mutlak hakta sandıkları halda sapma və bid’at işlerler.

Buradan ağılən şunu görürüz: Bugün kayıtlı olan üç semavî din (Yahudilik, Hristiyanlık və İslam) tarih derinliğinde tek və sürekli bir risalətin uzantısıdır. İslam kendini öncekilerin düşmanı olarak görmez; bütün peyğəmbərlere və kitaplara iman eder, lakin kendini önceki risalətlerde tiranların və tevsikin kaybının etkisiyle oluşan bütün o sapmaları və folklorik silinmeyi onarmak və gidermek üçün zorunlu bir düzeltme halkası olarak sunar.

2. «Zorunluluk» Fəlsəfəsi və İlahî Hâtemiyetin Kaçınılmazlığı

Bu tarihî sunumdan sonra mantıksal soru kendini dayatır: İnsanlığın gelişimi və silinme psikolojisi risalətlerin sürekli yenilenmesini gerektiriyorsa, bu zincir İslam’dan sonra neden durdu? Çağımızda neden yeni bir resul beklemiyoruz?

Peyğəmbərin ailəsi (AS) mektebinin âlim və düşünürleri «zorunluluk mantığı»na dayanarak cevap verir: Allah’ın (Tanrı) fiili abeslikten və gereksiz fazlalıktan münezzehtir; peyğəmbər və risalət göndermek şərefî bir lüks deyil, insanın ihtiyacının gerektirdiği nesnel bir zorunluluğa cevaptır. Bu zorunluluk ortadan kalktığında fiil de kendiliğinden ortadan kalkar.

İslam’dan sonra yeni risalət gönderme zorunluluğu üç felsefî və yapısal nedenle ortadan kalkmıştır:

1. Fikrî və İnsanî Olgunluğa Erişme (İnsanlığın Çocukluktan Bilince Geçişi)

Önceki çağlarda insanlık «fikrî çocukluk» evresinde yaşıyordu; insan ikna olmak üçün maddî və geçici duyusal mûcizelere (denizin yarılması, Musa’nın asası, ölülerin diriltilmesi) ehtiyaclıtı; günlük yaşamının ayrıntılarında yanında yürüyen, sınırlı bilincine uygun kısmi və geçici hükümler koyan doğrudan bir nebiye ihtiyaç duyuyordu.

Resûl-i Ekrem’in (SAV) gönderilmesiyle insanlık «fikrî və kavrayışsal olgunluk» çağına ulaştı. Bu bağlamda Şehit Murtaza Mutahharî (1338–1399 h. / 1920–1979 m.), «Hâtem Tertip» (et-Tatvîrü’l-Hâtim) adlı eserindeki hâtemiyet tezinde bu dönüşümü şöyle açıklar:

«Ardışık teşrîî nübüvvetler, insanlığın fikrî çocukluğundaki okul eğitiminin aşamalarına benzerdi; insanlık sürekli telkin və geçici yerel şəriətlara ehtiyaclıtı. Resûl-i Ekrem’in (SAV) gönderilmesiyle insanlık, yeni nübüvvetlerden istiğna edecek fikrî olgunluğa erişti; çünki eline sürekli bir ağıl mûcize və çağların yeniliklerine İctihad və uygulama ilə genişleyen genel kaideler içeren bütüncül və sabit bir metod konuldu.»

Bu teşrîî yapı, İctihad aracılığıyla insan aklına, asıl metni değiştirmeden her çağın yeniliklerine çözüm istinbat etme gücü verir.

2. Tevsik Sorununun Çözümü (Kesin Hıfız)

Bilgili neslin ölümü və metnin kaybından doğan sapmayı onarmak üçün yeni bir nebin gönderilmesini gerektiren düzeltme zorunluluğu, İslam’da tamamen ortadan kalkmıştır. Allah (Tanrı), Kur’ân-ı Kerîm’i (Qur'an) harfleri və kelimeleriyle tam və kesin bir tevâtürle korumayı üstlenmiştir:

“Biz, o Zikr’i (Kur’an’ı) indirenleriz; onu koruyacak olan da elbette Biziz.” (Hicr: 9)

Asıl saf metin korunmuş və erişilebilir olduğuna göre, tiranlar veya zamanın aşındırıcı etkileri onu bütünüyle tahrif edemez; başka bir düzeltme risaləti gönderme zorunluluğu düşmüştür.

3. İmamət Hattı: Hərəkət və Uygulamanın Canlı Garantisi

Teşrîî vəhy, hukukî və varlıqsal metodun tamamlanmasıyla kesilmiştir; lakin ilahî inayet insanlığı siyasî və toplumsal heveslerin fırtınalarına terk etmemiş, İmamət hattını — Peyğəmbərin ailəsi (AS) içindeki masum İmamlarda temsil edilen — nübüvvetin ağıl və işlevsel uzantısı kılmış, lakin yeni teşrîî vəhy olmaksızın.

Masum İmam’ın görevi, dini sahadaki sapmadan korumak, korunan metnin gizemlerini açıklamak və onu her devir və yerin hallerine göre tatbik edip dekonstrüksiyona tabi tutmaktır. Gaybetlerinden sonra bu görev, onların esas və kaidelerine dayanan fiqh və ilmî İctihad hattına geçmiştir.

Felsefî sonuç: İslam’ın son din olduğu iddiası, Müsəlmanların kendi lehlerine taraf tutarak veya başkalarına üstünlük taslayarak aldıkları ırkçı bir karar deyildir; ilahî kesin bir karar və hidayet yürüyüşünün bilgece taçlandırılmasıdır — yeni bir gönderilişin nesnel ihtiyacı və gerekçesi (zorunluluk) ortadan kalktıktan sonra.

3. Madde ilə Ruh Arasındaki Çatışmanın Reddi (Kâinat İnsanî Kamal İçin Müsehhirdir)

Modern materyalist fəlsəfəlerin (diyalektik və aşırı deneysel materyalizm gibi) və — ne yazık ki — bazı yüzeysel və folklorik dinsel okumaların düştüğü en büyük bilgisel hatalardan biri, «madde ilə ruh arasında əbədi və kaçınılmaz bir çatışma» fikridir; ya da dini bilimsel ilerleme və maddî refahın düşmanı olarak resmetmektir.

Derin İslamî bilgisel bakışta ruh ilə madde arasında hiçbir çatışma veya çarpışma yoktur; insan çift yapılı bir varlıqtır (gaybî ruhsal üfleme, maddî toprak bedene yerleşmiştir) və her parçasının kendine özgü bilgisel və varlıqsal alanı vardır:

• Bilim və teknoloji: Madde aləmine (mülk veya şehadet aləmi) aittir; hayatı kolaylaştırmak və yeryüzünü imar etmek üçün duyusal deneysel yönteme dayanır.
• Din: Ruh və gayb aləmlerine aittir; insana gaye, anlam və ahlakî denge verir.

Müminlerin Emiri İmam Ali b. Ebî Tâlib (İmam Əli (AS)) (AS) (h.ö. 23 – 40 h. / 599–661 m.), madde ilə ruh arasındaki çatışmayı kaçınılmaz gören ruhbanî bir bakışla dünyayı bütünüyle kötüleyen bir adamı duyunca bu dengeli madde-dünya teorisini fikren ortaya koymuş və onu şöyle düzeltmiştir:

“Dünya, Allah’ın velilerinin ticaret yeridir; onlar orada rahmet kazanmış və orada cenneti elde etmişlerdir.” (Nehcü’l-Belâğa, Hikmət 131)

Dünya və madde aləmi özleri itibarıyla şər deyildir; ahlakî və ruhsal yükseliş üçün eldeki tek maddî «ticaret yeri» və platformdur.

Hedefli Tesbih Fəlsəfəsi

Bu geniş maddî kainat, içindeki fizik yasaları, doğal enerjiler və kimyasal unsurlarla birlikte, Kur’ânî fəlsəfənin ifadesiyle «insan üçün bütünüyle müsehhirdir»:

“Göklerdeki və yerdeki her şeyi sizin emrinize verdi; hepsi O’ndandır.” (Câsiye: 13)

Peki bu tesbihin gayesi nedir?

Gerçek dinsel bakış, kainatın tesbihini və bilimin gelişimini «abes lüks» ya da kör gösterişli tüketim üçün deyil, insanın ruhsal və fikrî kamal yolculuğunda yardımcı araç və istasyon olarak müsehhir kıldığını teyit eder. Bu bağlamda Şehit Mutahharî, «İnsan və Kainat» adlı eserinde şöyle vurgular:

«İslam, tabiatın tesbihinde büyük bir üstünlük görür; maddî bakışta madde ruh üçün perde deyil, ruhun insanî tamlığına yükseldiği merdeptir.»

Tıbbî İlerleme Örneği

Tıp bilimi ilə teşhis, tedavi və tıbbi yapay zekâ teknolojisini açık və derin bir örnek alalım: Tıp ilerledikçe və araçlar geliştikçe doğrudan sonuç, milyonlarca insan hayatının ölüm və acıdan kurtarılması və sağlıklı yaşam süresinin uzatılmasıdır.

Dinsel bakıştan bu uzun ömür və sürdürülebilir sağlık lüks deyildir; insanın yeryüzünde daha uzun kalıp onu xeyirla imar etmesi, bilinçli ibadeti çoğaltması, insanlığa fayda sunması və Allah’a yakınlık mertebelerinde yükselmesi üçün değerli bir «zaman və biyolojik fırsat»tır. Gecesini laboratuvarda ilaç geliştirmek üçün geçiren hekim, insanlığa nefsi koruma və tezkiye etme gibi ruhsal gayeyi destekleyen maddî bir araç sağlar. Burada maddî ilerleme doğrudan ruhsal və insani bir sermayeye dönüşür.

4. Teknoloji: Fikrî Özgürleşme və Allah’a Yürüyüş Aracı

Düşünceyi geleneksel kalıplardan kurtaralım və refah ilə teknolojik gelişmeye derin felsefî, iktisadî və toplumsal bir açıdan bakalım: İxtiraların və makinelerin asıl və en yüce gayesi nedir?

İnsanı maddenin köleliğinden və tabiatın zorbalığından kurtarmaktır.

1. Biyolojik Yaşam Zincirinin Kırılması

Önceki çağlarda insan gününü — hatta ömrünün tamamını — yalnızca «biyolojik olarak hayatta kalmak üçün temel zorunlulukları» sağlamak üzere zorlu və yıpratıcı bedensel emeğe harcıyordu. Su üçün uzun yollar kat ediyor, buğdayı saatlerce elle öğütüyor, bedensel enerjisinin tamamını ilkel tarım ya da ısınma üçün odun toplamaya harcıyor; gün sonunda bedenen tükenmiş, düşünmeye, okumaya, derin felsefî təfəkküre ya da ruhsal yükselişe ne enerji ne de zaman bırakıyordu. İnsan, geçim telaşında dönen biyolojik bir makineye benziyordu.

Teknolojik ilerleme və otomasyon bu zinciri kırdı; makineler, fabrikalar və algoritmalar o zorlu və yıpratıcı işleri dakikalar içinde, mümkün olan en az insan emeğiyle yerine getiriyor.

2. «Fazla Zaman»ı Büyük Meselelere Ayırma

Bu zaman və emek kısaltmasının gerçek felsefî gayesi insanı tembelliğe və bedenin sığınağında erimeye itmek deyil; ağıl və ruhsal enerjisini özgürleştirmektir.

Bu bedensel özgürleşmenin ağıl boşalma gayesi, İmam Ca’fer es-Sâdık (AS) (83–148 h. / 702–765 m.), «Tevhîdü’l-Mufaddal» adlı kitaptaki meşhur talimatında, mufaddalına hitaben büyük bir felsefî və iktisadî kaide olarak ortaya koymuştur; İmam, insanın hərəkəti, emeği və dinlenme aralıklarının hikmətini şöyle açıklar:

“Düşün, ey Mufaddal, insanın üzerine beliren bu nimetler üzerine… İnsan ihtiyacı olan her şeye zahmet və güçlük çekmeden ulaşsaydı, hayat ona hoş gelmezdi… və şımarıklık və kibirle kendi helâkine giderdi. Bu yüzden iş ona zahmet və emekle dengelendi; kendine yaraşmayandan onu meşgul etsin diye, Rabbinin itaatine və âyetlerinde təfəkküre borçlu olduğu şeyler üçün ona boşluk fazlası kalsın diye.”

Burada İmam (AS) gayeyi açıkça belirler: Amaç, zihnin və bedenin Rabbinin itaatine, âyetlerinde təfəkküre və varlığın büyük meselelerine boşalması üçün «fazla boşluk» (fazla zaman) yaratmaktır. Bugünkü teknoloji, bedensel emeğin zorluğunu yenerek bu «faziletli boşluğu» üreten başlıca araçtır.

3. Toplumsal Ədalət Krizi və Teknolojinin Kaçırılması

Burada hassas bir sorun noktasına geliriz: Teknoloji bu özgürleştirme və «fazla boşluk» yaratma gücüne sahipse, çağdaş insan neden daha kaygılı, daha baskı altında, daha yabancılaşmış və daha uzun saatler çalışıyor?

Sorun «teknoloji» aracında deyil; onu yöneten «adaletsiz dağılım, toplumsal ədalətin yokluğu və dinsel ahlakî düzenin» eksikliğindedir. Bu sorunu Şehit Seyyid Muhammed Bâkır es-Sadr (1353–1400 h. / 1935–1980 m.), temel eseri «İktisâdunâ»da incelikle dekonstrüksiyona tabi tutar; krizin maddenin kıtlığında ya da makinenin baskısında deyil, insan açgözlülüğünde və ədalətin yokluğunda olduğunu görür və maddî gelişim ilə ilahî tesbihin rolünü şöyle ifade eder:

«Tabiat servetleri və yasalarıyla zengindir; Allah onu insan üçün müsehhir kılmıştır ki maddî ihtiyacı onun aracılığıyla yensin. İnsan bilim və ədalət sayesinde biyolojik ihtiyaç və yoksulluktan kurtulduğunda topraktan sıyrılıp mutlaka (Allah’a) yönelebilir. Bilimsel ilerleme, insanın fikrî və ruhsal Yaradıcılığına boşalacağı, Allah’a itaatkâr bir toplumun maddî zeminini sağlar; geçim telaşı onu tüketmek yerine.»

Bugün teknoloji və makine, faydacı açgözlülüğün və çağdaş tiranî heveslerin eline düşmüştür; insanın bilinç və ruhsal yükselişe boşalması üçün çalışma saatlerini azaltmak yerine üretimi artırmak, kârı katlamak və servet biriktirmek üçün kullanılmış; işçiyi sürekli tüketim çarkında tutmuştur. Hâtem dinin değerleri hâkim olsaydı, teknoloji insanların ibadet, bilinç və ruhsal yükselişe boşalması üçün en büyük yardımcı olurdu.

Nəticə: Pusula ilə Aracın Bütünleşmesi

Bu sıkı mantıksal zincir və bilgisel şahitlere dayanarak, teknolojik ilerlemenin insanlığın dine olan ihtiyacını ortadan kaldırdığı ya da onu ondan bağımsız kıldığı iddiasının geçersizliği açıkça görülür. Bilim və teknoloji insana «aracı, gücü və zaman genişliğini» verir; lakin ona «pusulayı, gayeyi və ahlakî dengeyi» veremez. Bilim bize makinenin nasıl çalıştırılacağını və roketin nasıl yapılacağını söyler; lakin onu insanlığı yıkmak üçün mi yoksa imar etmek üçün mi kullanmanın ahlakî olduğunu söyleyemez.

Önceki dinlerde xeyir ilə şərrin çatışması, nefis hevesleri, zalim tiranların müdahalesi və muhtevanın silinip folklora dönüşmesine yol açan tevsikin yokluğu, İslam risalətiyle kökten giderilmiş və tedavi edilmiştir. Bu risalətin ilahî metni tahriften korunmuş, İmamət və İctihad hattıyla çağlara ayak uyduracak şekilde desteklenmiştir.

Bu hâtem din maddeyle savaşmak ya da makinenin önünde engel olmak üçün gelmemiştir; maddeyi «tesbih aracı» olarak yeniden tanımlamak üçün gelmiştir — Peyğəmbərin ailəsi (AS) rivayetleri və âlimlerinin sözleriyle açıklandığı üzere — en yüce gayesi, insandan bedensel acıyı kaldırmak, zamanını və emeğini kazanmak və onu tam bilinci, olgun aklı və fikrî olgunluğuyla varlıqsal en yüce və əbədi gayesine, yani bilinçli yürüyüşe, ihtiyarî kulluğa və Yaradıcı’ya (Tanrı) sürekli yükselişe yönlendirmektir.