Varlığın Kısımları: Maddî və Mücerret

Giriş: Varlığın Tabiatı

Aklî burhan istikrar bulup bizi mantıkî bir zaruretle ilk səbəbin isbatına və Yaradıcı’nın varlığına götürdükten sonra, felsefî araştırma tamamlayıcı və cevherî bir soruya geçmeyi dayatır: Allah’ın var ettiği ya da ilk səbəbin feyz ettiği bu varlıq nedir? O yalnızca cirimleri, gezegenleri, galaksileri və zerreleriyle bilinen bu kainat mıdır? Yani: Bütün varlıq, laboratuvara və duyulara tâbi bu maddî, hissedilen və fizikî aləme mi hasrolur?

Bu soruya dakik bir cevap belirlemek, tahakkukun tabiatını anlamanın temel taşıdır; çünki ya Yaradıcı’nın var ettiği her şey madde ufkuna hasrolur, ya da varlığın hissî müşahedenin sınırlarını aşan başka boyutları və gizlilikleri vardır. Araştırmanın tutarlı və yükselen bir hatta ilerlemesi için, burhanî menhec, önce bu varlığın yapısını və cevherî kısımlarını çözümleyen aklî dəlilleri və vicdanî müşahedeleri incelememizi gerektirir.

1. Varlığın Maddî və Mücerrete Bölünmesine Dair Aklî Burhanlar

Filozoflar mücerret aləmin varlığına sezgi ya da tahminle deyil, mantıksal tebâyün və tekabül kanunuyla ulaştılar; çünki varlığı maddeye hasretmenin, aklı çözülemeyen mantıksal çelişkilere düşürdüğünü gördüler. İşte bu bölünmeyi isbatlayan aklî dəliller və vicdanî müşahedeler.

1. Küllî Kavramlar və Riyazî Yasalar Burhanı

Şayet varlıqtaki her şey maddî olsaydı, her mevcudun boyutlara, ağırlığa və değişime tâbi olması gerekirdi. Lakin riyazî və hendesî yasaları incelediğimizde, onların mutlak və doğru hakikatler olduğunu və ilimler ilə teknolojinin bunlar üzerine bina edildiğini görürüz.

Bütün maddî kainatı araştırsak, “eni olmayan düz bir çizgi”nin hissedilen fizikî bir varlığa sahip olduğunu bulamayız. Bunlar hakikî və sabit mevcutlardır, lakin varlıqlarının məkanı maddeden və arazlarından mücerret olan ufuktur. Ədalət və hak gibi küllî ahlakî kavramlarda da durum böyledir; ədalət, laboratuvarda gördüğümüz bir cisim deyildir, buna rağmen idrak ettiğimiz və zulümden ayırt ettiğimiz vakıî bir hakikattir; maddîliğin ondan gaybubeti, varlığını nefyetmez, əksinə tecerrüdünü isbatlar. Eflatun (yaklaşık M.Ö. 427–347) bu eğilimi, küllîler və idealar hakkındaki sözünde açıkça temsil etmiştir.

2. Madde və Küllî Suret Burhanı

Aristoteles (M.Ö. 384–322) mücerret varlığı, madde aləminden tam kopuşla deyil, “madde və suret” nazariyesi (Hylomorphism) aracılığıyla maddî şeyin kendisini teşrih ederek isbatladı.

Ahşap bir sandalyeye baksan, o, madde olan ahşaptan və suret olan sandalyenin hendesî heyetinden oluşur. Ahşap, madde olarak değişebilir; bir masaya dönüşebilir ya da yanıp kül olabilir. Lakin ağıldaki sandalyenin ya da masanın küllî sureti, yanmayan və fenâ bulmayan sabit və mücerret bir hakikattir. Ağıldaki sabit mücerret suret olmasaydı, madde müphem və belirsiz kalırdı. Deməli kainattaki her varlıq, değişken bir madde ilə şeye hüviyetini və nev’ini veren sabit mücerret bir suretten mürekkeptir.

3. İdrak Eden Zatın Sadəliği Burhanı

Modern fəlsəfəde René Descartes’a (1596–1650 m.) bağlı olan bu burhan, şu mantıksal kaideye dayanır: Hâllin (bir yerde bulunanın) sıfatları, mahallin sıfatlarına delalet eder. Maddî aləmde, bölünen her kap, içindekini de kendiliğinden böler. Çünki madde boşlukta imtidad eder və bölünmeye ilə parçalanmaya kabildir.

Buna mukabil, küllî bir aklî hakikati idrak ettiğinde, bu fikir bölünmesi imkânsız sadə və vahdanî bir hakikattir; mantıken şöyle diyemezsin: Bu malumatın yarısını beynimin sağ tarafına, öteki yarısını sol tarafına koyuyorum. Fikir və şüur, bölünmeyi kabul etmeyen sadə və mücerret olduklarına göre, onları alan mahal, yani nefs ya da ruh, mantıksal zaruretle onlar gibi sadə və mücerret olmalıdır; çünki maddî olana lakin onun bölünmesiyle bölünen bir şey hulûl eder.

4. Değirmen Burhanı və Fikrin Maddîliğinin İmkânsızlığı

Gottfried Wilhelm Leibniz (1646–1716 m.) bu burhanı, maddenin mekanik terkibi yoluyla şüur ya da düşünce üretebileceğini iddia eden fikri iptal etmek üçün formüle etti.

Leibniz bizden, insan beyninin hendesî olarak büyütülüp içine girip dolaşabileceğimiz devasa bir değirmen boyutuna geldiğini tahayyül etmemizi ister. Bu büyütülmüş beynin içinde dolaşsak, göreceğimiz her şey dişlilerin hərəkəti, birbirine çarpan parçacıklar və bir yerden bir yere geçen elektrik akımları olurdu. Bu maddî mekanizmanın içinde ne kadar araştırsak, fikir, duygu ya da idrak adında bir şey bulamazdık; sadece maddî bir hərəkət bulurduk. Maddî hərəkət ise lakin kendisi gibi maddî bir hərəkət ürettiğine və şüur ilə idrak fiilen mevcut olduğuna göre, bunlar maddî makineye ait deyildir, əksinə maddeden tamamen farklı, mücerret və sadə bir varlıqtır.

5. Ahlakî Özgürlük və Maddenin Zorunluluğu Burhanı

Immanuel Kant’ta (1724–1804 m.) və onun yolunu tutanlarda bu burhan, maddeyi aşan bir aləmin varlığını isbatlamak üçün insanî davranış və iradeden hərəkət eder.

Maddî aləmdeki her şey, sebep və netice üzerine kurulu fizikî zorunluluğa (determinizm) tâbidir; kaya yerçekimiyle mecburen düşer, su ise sıcaklığın hükmüyle mecburen kaynar. İnsan salt madde olsaydı, bütün fikirleri və davranışları mecbur və beynin fiziko-kimyasal zorunluluğuna tâbi olurdu. Lakin insan özgür bir iradeye (Free Will) sahiptir və ahlakî mesuliyet hisseder; doğru ilə yalan, ədalət ilə zulüm arasında seçim yapar. Özgürlük və ahlak inkarı imkânsız vicdanî hakikatler olduğuna və zorunlulukla mahkûm madde aləminde vuku bulmaları imkânsız olduğuna göre, ağıl, insanın maddenin ötesine ait bir boyutu bulunduğuna hükmeder; bu da maddenin fizikî yasalarına tâbi olmayan mücerret bir varlıqtır.

6. Büyüğün Küçüğe Sığmasının İmkânsızlığı Burhanı

Maddî aləmde, büyük bir şeyin sureti küçük bir şeyin içine nakşolması için, suretin fizikî olarak küçülmesi ya da parçalanması gerekir; devasa bir dağın küçük bir kamera çipine ırtisamı gibi. Lakin gözlerini kapatıp galaksileriyle uçsuz bucaksız kainatı tahayyül ettiğinde, bu muazzam suret dev boyutlarıyla şüurunda hazır bulunur; onu bir posta pulu gibi küçülmüş görmezsin, əksinə azametiyle görürsün.

Maddî beyin, fizikî bir uzuv olarak birkaç santimetreyi geçmediğine göre, büyüğün küçüğe maddeten hulûlü mantıken imkânsızdır. Büyük şeylerin boyutlarıyla şüurunun içinde bu hazır bulunuşu, idrak eden gücün dar bir fizikî məkan deyil, mesaha və maddî hacim yasalarına tâbi olmayan mücerret varlıqsal bir ufuk olduğunu isbatlar.

7. Nefsî Keyfiyetler və Maddî Kemiyetler Burhanı

Her maddî hâdise kemiyet olarak ölçülebilir və rakamların ilə ölçülerin diliyle ifade edilebilir. Buna mukabil, insanî hâller və şüur — acı hissi, estetik zevk, özgür irade və niyet gibi — vicdanî keyfiyetlerdir (Qualia), kemiyetler deyil.

Acı çeken bir kimsenin beynini izlemek üçün en gelişmiş cihazları getirsek, cihaz lakin kimyasal hərəkətleri və sinirsel işaretleri rasd eder, lakin vicdanî yükün kendisini rasd edemez; çünki bu kimsenin beş kilogram acı hissettiğini söyleyemeyiz. Bu cevherî tebâyün, sinirsel işaretlerin bir alet olduğunu, hakikî hisseden şeyin ise madde və kemiyet aləmine deyil keyfiyet aləmine ait mücerret bir varlıq olduğunu isbatlar.

2. Maddî və Mücerretin Tarifi və Filosofların Bunu Nasıl Formüle Ettiği

Bölünme dəlilleri istikrar bulduktan sonra, her kısmın tarifleri və cevherî hâssaları felsefî düşüncede temayüz etti.

1. Maddî Varlıq: Tarifi və Hâssaları

Madde, boşlukta bir yer işgal eden, kütlesi olan və hissî idrake ilə fizikî ölçüme mevzu olan her mevcuttur. Üç yapısal hâssayla temayüz eder:

İmtidad və boyutlar (Extension and Dimensions): Maddî olan her şey boşlukta bölünür və boyutları vardır; boy, en və derinlik; bu da onu zorunlu olarak parçalanmaya və taksime kabil kılar.
Hareket və sürekli değişim (Motion and Change): Madde tek bir hal üzere durmaz, əksinə daimî bir oluş və bir suretten diğerine sürekli dönüşüm içindedir; büyüme və çözülme gibi.
Fenâ və inhilal (Corruption and Dissolution): Bölünmeye kabiliyeti və zamandan müteessir olması sebebiyle, maddî mürekkepler zorunlu olarak çözülmeye və inhilale, terkibî hüviyetin devamlılığının yokluğuna varır.

2. Mücerret Varlıq: Tarifi və Hâssaları

Mücerret (Immaterial / Abstract), maddeden və arazlarından mücerret olan hakikî və fiilî varlıqtır; məkansal bir yer işgal etmez, fizikî ölçülere tâbi olmaz, lakin sabit və mütehakkıktır. Maddeye mukabil hâssalarla temayüz eder:

Basitlik və bölünmezlik (Simplicity and Indivisibility): Mücerret mevcudun boyutları yoktur və boşlukta imtidad etmez, dolayısıyla onu bölmek ya da parçalamak imkânsızdır; o, tek və sadə bir vahdettir.
Daimî sebat (Immutability): Mücerret, fizikî zaman və məkan çerçevesinin dışındadır; ona cismanî hərəkət cârî olmaz və zatında değişmez, əksinə oluş olmaksızın hakikatini və cevherini korur.

3. Filosoflar Onu Nasıl Tarif Etti?

Pisagor (yaklaşık M.Ö. 570–495) və Pisagorcular tecerrüdü, sayılar üzerine təfəkkürleri aracılığıyla tarif ettiler; sayılan maddî şeyler fenâ bulur və değişir, lakin sayı və riyazî yasalar kendinde fenâ bulmayan və elle dokunulmayan mutlak və sabit hakikatlerdir; beləliklə kainatın hakikî cevherinin, mücerret riyazî hakikatlerden bir aləm olduğu neticesine vardılar.

Parmenides (yaklaşık M.Ö. 515–450) mantıksal olarak, oluş və değişimin aləmi olarak gördüğü maddî duyular aləmi ile, hakikî varlığın sabit, bir, değişmez və bölünmez olduğu ağıl aləmi arasında ayrım yaptı.

Eflatun (Plato) ise idealar nazariyesi (Theory of Forms) üzerine kurulu küllî mahiyetlere dayanan meşhur burhanını formüle etti və ağıllarımızdaki sabit küllî kavramların değişken və fânî bir maddî aləmden neşet edemeyeceğini, əksinə müstakil, sadə və nûrânî bir aləmde, yani idealar aləminde bulunduğunu; madde aləminin ise onların bozulmuş gölgelerinden ibaret olduğunu kesin olarak belirledi.

Aristoteles (Aristotle) tecerrüdü, madde və suret nazariyesi aracılığıyla şeylerin kendi içinden isbatladı; varlıqlar, değişime kabil bir ilk maddeden və maddeye hakikatini ilə nev’ini veren, mücerret və sabit bir aklî hakikat olan küllî suretten (Form) oluşur.

René Descartes (René Descartes) keskin bir düalizm (Cartesian Dualism) tesis etti; onda maddî olan her şeyin temel özelliğinin imtidad, nefsin temel özelliğinin ise düşünme və şüur olduğunu isbatladı. Bu ikisi çelişik iki sıfat olduğuna göre, düşünen zat, cevherî varlığında maddeden müstağnidir.

Gottfried Wilhelm Leibniz (Gottfried Wilhelm Leibniz) değirmen burhanını sundu və şüurun, maddeden və onun fizikî arazlarından mücerret, bölünmez sadə bir cevhere ait olduğunu isbatladı; ona “monadlar” (Monads), yani mücerret münferit cevherler adını verdi.

Baruch Spinoza (1632–1677 m.) ise varlığın bize iki mübayen sıfatla tecelli ettiğini isbatladı: imtidad sıfatı, yani fizikî madde; və düşünme sıfatı, yani şüur və mücerret ağıl; bu da aklî fiilin, maddî imtidadın bir suretinden ibaret olmadığı anlamına gelir.

Immanuel Kant (Immanuel Kant) duyulara və fizikin zorunluluk yasalarına tâbi maddî fenomenler aləmi (Phenomena) ile, nefsin və ahlakî özgürlüğün tahakkuk ettiği mücerret kendinde-şey aləmi (Noumena) arasında ayrım yaptı; insanın, fizikî zorunluluğa tâbi salt bir madde olsaydı özgür bir iradeye sahip olamayacağını burhanlaştırdı.

Fahreddin er-Râzî (544–606 h. / 1150–1210 m.) nefsin yerden və məkandan müstağniliğini isbat üçün aklî burhanlar formüle etti; bunlardan biri “bedenden zühûl” burhanıdır. Bu burhan, insanın bazen derin bir aklî düşünceye dalıp uzuvlarından və bedeninden tamamen zühûl edebileceğini (habersiz kalabileceğini), buna rağmen zatına dair şüurunun və varlıq hissinin en yüksek uyanıklıkta kaldığını açıklar; bu da şüurlu zatın maddî bedenden başka olduğunu isbatlar.

Edmund Husserl (1859–1938 m.) tecerrüde, şüurdaki “kasdîlik” (Intentionality) ilkesi aracılığıyla itibarını iade etti; şüur, maddî beyni aşarak mutlak ədalət kavramını düşünmek gibi zaman və məkanın dışındaki şeylere bağlanmasıyla temayüz eder. Əgər şüur, kafatasının içine hapsolmuş salt kimyasal bir etkileşim olsaydı, dışarı çıkıp fizikî sınırlarını aşamazdı.

3. Diğer Maddî Varlıqlar Tecerrüd Terazisinde

Filozoflar tecerrüdî bakışlarını yalnızca Yaradıcı’ya və insana hasretmediler, əksinə zerreler, gezegenler və galaksiler gibi sağır maddî varlıqları və bitki gibi canlı mevcutları da hakikatlerini beyan etmek üçün terazilerine vurdular: Bunlar salt katı bir madde midir, yoksa tecerrüd ufkundan bir nasipleri var mıdır? Görüşleri büyük ekoller uyarınca çeşitlendi.

1. Meşşâî Ekolde Yapısal Tahlil

Aristoteles və ekolü, onlarla birlikte İslamî Meşşâî fəlsəfənin imtidadında İbn Sînâ (370–428 h. / 980–1037 m.), kainatta müşahede edilen her maddî varlığın, lakin madde və suret arasındaki cevherî tərkible dışta tahakkuk edebileceğini görür.

Heyûla ya da ilk madde, gezegendeki ya da cansızdaki salt fizikî yöndür; hiçbir hususiyeti ya da şekli olmayan, daimî değişime kabil kör bir maddedir. Nev’î suret (Universal Form) ise mücerret və sabit yöndür; gezegen, rastgele parçacıkların bir yığını deyildir, əksinə maddesine, ona astronomik yasaları, nizamı və sabit hüviyeti veren mücerret bir gezegen sureti dökülmüştür. Bitki de böyledir; onu, büyüme və beslenme gibi işlevlerini tedbir eden mücerret bir bitki sureti idare eder.

Netice şudur: Gezegenler və cansızlar, bedenleri və astronomik yapıları itibarıyla maddî varlıqlardır, lakin mücerret suretler və yasalarla mahkûm və mukavvemdir. Bu mücerret asıl olmasaydı, madde ne temayüz eder ne de sabit fizikî yasalarda intizama girerdi.

2. Eflatuncu Ekol və İdealar Nazariyesi

Eflatun (Plato) daha köktenci bir yöne gitti; gözlerimizle gördüğümüz gezegenlerin, yıldızların, cansızların və hayvanların bu fizikî aləmde asıl bir hakikate sahip olmadığını kabul etti.

Duyuların üzerine düştüğü her astronomik cirim ya da cansız varlıq, müstakil bir aləmde, yani idealar aləminde (Theory of Forms) yerleşik, sabit, küllî və nûrânî hakikî bir aslın değişken maddî bir gölgesinden ibarettir. Deməli müşahede edilen gezegenler, o nûrânî ufukta yerleşik kâmil və mücerret gezegen fikrinin geçici gölgeleridir.

3. Vücûdî Ekol və Cevherî Hərəkət

Molla Sadrâ (979–1050 h. / 1571–1640 m.) cirimlerdeki və zerrelerdeki maddenin donukluğu fikrini reddetti və ona, tecerrüde bağlayan iştidadî bir boyut biçti.

Ona göre varlıq tek bir seyelandır və gezegendeki ya da cansızdaki madde âtıl deyildir, əksinə kendi zatında və cevherinde daimî bir hərəkət və iştidad hâlindedir. Cansız varlıqlar, bâtınen varlıqsal davranışın aşağı və sadə bir mertebesini içerir və etvârı içinde yukarı doğru hərəkət ederek, salt maddenin kayıtlarından tedricî kurtuluşa və tahakkuk ilə tecerrüd ufkunda daha yüksek mertebelere yaklaşmaya zatî olarak yönelir.

4. Allah Maddî mi Mücerret mi?

Maddî ilə mücerret arasındaki önceki mantıksal ayrıma dayanarak, aklî araştırma bu varlığın künhünü bilmek üçün ilk səbəbe yönelir. Ağıl katî bir hükümle, Allah Sübhânehû və Teâlâ’nın maddîlikten mutlak surette münezzeh, tam mücerret bir varlıq olduğuna hükmeder.

1. Vücûbü’l-Vücûd və Bölünmenin Nefyi Burhanı

Filozoflar, İbn Sînâ’nın (Avicenna) vacibü’l-vücûd () üzerine burhanını inşa etmesinde olduğu gibi, ilk səbəbin zatı gereği vacibü’l-vücûd olması, yani her şeyden gan olup bir var ediciye ehtiyaclı olmaması gerektiğini isbatladılar.

Allah () maddî olsaydı, imtidatlı və boyutlu olurdu; imtidatlı olan her şey ise parçalardan mürekkep və bölünmeye kabildir. Mürekkep şey ise tahakkukunda parçalarına ehtiyaclıtır; küll, cüze ehtiyaclıtır və ihtiyaç, mutlak gan vacibü’l-vücûd mertebesiyle tamamen çelişir. Deməli ağılən Allah’ın sadə, mürekkep olmayan olması gerekir ki bu da mücerret varlığın ta kendisidir.

2. Değişimin və Oluşun Nefyi Burhanı

Maddenin cevherî sıfatı hərəkət, değişim və bir hâlden diğerine dönüşümdür; yani kuvveden fiile intikaldir.

Değişim, zatın bir kamali kaybedip ona iştiyak duyması ya da büyüme və intikal gibi zaman və məkan arazlarına maruz kalması anlamına gelir. Vacibü’l-vücûd ise mutlak və sabit bir kamal olmalı, kendisine eksiklik ya da oluş ârız olmamalıdır; çünki hərəkət, önceki bir hərəkət verənin varlığını gerektirir. Allah maddî hərəkətten və değişimden münezzeh olduğuna göre, O zorunlu olarak zaman və məkan sınırlarının dışında mücerret bir varlıqtır.

5. İnsana Tatbik

Varlık maddî və mücerrete bölünüyor, Yaradıcı tam mücerret və kevnî varlıqlar suretleriyle mahkûm ise, insan bu iki aləmin buluşma noktasını temsil eder; çünki o, sırf fânî biyolojik bir makine deyil, maddî bir bedenden və mücerret bir nefs ya da ruhtan mürekkep bir varlıqtır.

1. “Ben”in Sebatı Burhanı

İnsanın maddî bedeninin hücreleri yıllar içinde değişir və başkalaşır, fizikî boyutları çocukluktan ihtiyarlığa değişir. İnsan salt madde olsaydı, bunun neticesinde maddesinin və hücrelerinin değişmesiyle hüviyetinin de değişmesi gerekirdi.

Fakat vicdanî vakıa, insanın hüviyetinin sebatını və zatının vahdetini hissettiğini isbatlar; öyle ki “yirmi yıl önce şunu yapan benim” der. Maddî bedenin başkalaşmasına rağmen “ben” şüurundaki bu sebat və süreklilik, maddî bedenin ardında sabit mücerret bir cevherin, yani ruhun varlığını burhanlaştırır.

2. İbn Sînâ’da Uçan İnsan Burhanı

İbn Sînâ (Avicenna) bu salt aklî burhanı, duyuları aşmak üçün formüle etti.

İbn Sînâ, insanın birdenbire tam şüuru və aklıyla yaratıldığını və mücerret bir havada asılı kaldığını, beş duyusunun kendisinden tamamen perdelendiğini farz eder; öyle ki uzuvlarını hissetmez, elleri bedenine dokunmaz, hiçbir şey görmez və işitmez. İbn Sînâ sorar: Bu insan zatının varlığını isbat eder mi? Cevap: Evet, maddî bedenine dair her türlü idrak yokken bile, zatının varlığını və var olduğunu katî olarak hissetmeye devam eder. “Ben”e dair bu doğrudan idrak, bedenden tam bir zühûlle birlikte, şüurlu zatın, yani ruhun, maddî bedenden başka mücerret bir hakikat olduğunu və onun arazlarından bir araz olmadığını ağılən isbatlar.

3. Molla Sadrâ’da Cevherî Hərəkət Nazariyesi

Molla Sadrâ (Mulla Sadra) insanın maddîliği ilə mücerret ruhu arasındaki tekâmülî bağı, cevherî hərəkət nazariyesi aracılığıyla açıklayan derin bir felsefî görüş geliştirdi.

Ona göre insan ruhu bedene dışarıdan birdenbire sokulmaz; əksinə nutfeden cenine, insan maddesi, zatî cevherî hərəkəti və iştidadı içinde tekâmül eder və yukarı doğru yükselerek mücerret bir varlıq semere verir və doğurur. Ona göre ruh, hudûs itibarıyla maddîdir, yani başlangıçta maddî bedene dayanarak neşet eder, lakin beka itibarıyla mücerrettir; yani ilim və marifetlerle büyüyüp tekâmül ettikçe maddî yasalardan müstakil hâle gelir; nihayet ölüm geldiğinde bedenden ayrılır və kendi has varlığında devam eder, çünki fiilen, fenânın və fizikî inhilalin erişemediği tecerrüd mertebesine ulaşmıştır.

Menhecî Netice

Bu silsileli aklî temellendirmeye dayanarak, varlığın sağır fizikî maddeden daha geniş olduğunu vurgulayan tutarlı bir mantıksal görüşe varırız; çünki ortaya konan burhanlarla bize açıkça göründü ki ilk səbəb ya da Yaradıcı, tam mücerret bir varlıqtır və bu kainattaki maddî olan her şey — gezegenlerden və zerrelerden insana kadar — maddî bir yön ilə mücerret bir yönü bir araya getiren bir mevcuttur.

Bu burhanlaşmış noktadan itibaren, bu ruhun kamali, teşrîlere və ibadetlere olan ihtiyaç və maadın ilə ilahi ədalətin zorunluluğu hakkındaki sonraki araştırmaları anlamanın kapısı kendiliğinden açılır.