Giriş

Akıl, vacibü’l-vücûdun (Vacibül-vücud) sıfatları üçün tenzih çerçevesini çizdikten sonra, şimdi vahyin fezasına geçiyoruz; bu ağıl hakikatlerin Kur’ân-ı Kerîm’de (Qur'an) nasıl tecelli ettiğini, Resûl-i Ekrem’in (SAV) və Ehl-i Beyt’inin (Peyğəmbərin ailəsi) (AS) bunları nasıl tafsil ettiğini görelim. Onlardan gelen menkul (naklî) marifet aklı iptal etmez; əksinə onu elinden tutup fəlsəfi terimlerin kuruluğundan kurtarır və onunla birlikte hakiki marifetin ufuklarında yükselir.

---

1. Kur’ân-ı Kerîm və Ehl-i Beyt (aleyhimüsselâm) təvhide nasıl temas etti?

Kur’ân-ı Kerîm (Qur'an) təvhid (Tövhid) meselesini kuru denklemler olarak ortaya koymadı; əksinə insanlardaki çok yönlü “bilgi nazariyesi” (nazariyetü’l-marife) və onun araçlarıyla uyum içinde olan, eşsiz və mucizevî bir üslupla temayüz etti. İnsanlar tek bir idrak və tahlil seviyesinde deyildir; bu yüzden Kur’anî hitap, üç bilgi aracı üzerinden bütün beşerî idrak seviyelerine hitap ederek tedrici bir biçimde geldi:

1. Ağıl və Burhanî Hitap (Felsefe və Nazar Ehli İçin)

Kur’an, temel bir bilgi aracı olarak “mücerred akla” dayanan tabakaya hitap etti və onlara en derin fəlsəfi nazariyelere denk düşen mantıksal burhanlar sundu:

Temânu’ və İmtinâ’ Burhanı, Yüce Allah’ın şu sözünde:

Eğer yerde və gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı, ikisinin de düzeni bozulup giderdi. (Enbiyâ: 22)

Bu, mantıksal mülâzemeye (zorunlu bağlılığa) dayanan salt ağıl bir istidlaldir; iki mutlak və müstakil kuvvetin varlığı, zorunlu olarak çatışmaya, fesada və nizamın bozulmasına götürür; bu da fəlsəfi temânu’ burhanıyla tam örtüşür.

Sebr və Taksim Burhanı, Yüce Allah’ın şu sözünde:

Yoksa onlar hiçbir şey olmadan (yaratıcısız) mı yaratıldılar? Yoksa kendileri mi Yaradıcıdırlar? (Tûr: 35)

Burada ağıl ihtimalleri sınırlar və batıl farazların çürütülmesi yoluyla okuyucuyu kaçınılmaz neticeye (Yaratıcı’nın varlığına) götürür.

Resûl-i Ekrem (SAV) bu ağıl və tenzihî nazarı, təvhide dair câmi hutbelerinde və ağılların zâtı yapısal olarak kuşatmaktan aciz olduğunu beyan edişinde kökleştirmiştir. Nitekim Şeyh Kuleynî (yaklaşık 255–329 h. / yaklaşık 864–941 m.) el-Kâfî kitabında (Cevâmiu’t-Tevhid babı) O’nun (s.a.a.) bir hutbesinden şöyle nakleder:

Evveliyetinde hak olan Allah’a hamd olsun… O, hiçbir hâlle vasfedilmez, hiçbir ağılla sınırlandırılmaz, hiçbir örnekle benzetilmez; eşyayı kendinden önce var olan asıllardan yaratmadı, əksinə onları kudreti və iradesiyle yarattı.

2. Hissî və Tecrübî Hitap (Müşahede və İstikrâ Ehli İçin)

Buna karşılık Kur’an, geniş bir beşer sınıfının, mahsustan makule geçişte ilk bilgi aracı olarak “his və tecrübeye” dayandığına dikkat çekti və onları istikrâî (tümevarımsal) sürece və müşahede edilen kevnî nizamı gözlemeye davet etti:

Müşahede edilen nizamla istidlalde Yüce Allah şöyle buyurur:

Hâlâ bakmazlar mı deveye, nasıl yaratıldı? Və göğe, nasıl yükseltildi? (Ğâşiye: 17-18)

Burada vəhy, hissî bilgi araçlarına (göz, doğrudan müşahede) hitap eder ki insan, yaratılışın xeyret verici mühendisliğini və aləmi yöneten fiziksel və maddî bağları temaşa etsin; və hissî sanatın inceliği yoluyla ağıl kendiliğinden Sâni’in azametine geçsin.

Bu bağlamda Resûl-i Ekrem (s.a.a.), bütün dış varlığın Sâni’ine boyun eğdiğini və yaratıkları gibi maddî bir məkanın O’nu kuşatmadığını beyan eder. Nitekim hahamlardan biri gelip, “Ey Allah’ın Resûlü, Allah nerededir?” diye sorduğunda, Şeyh Sadûk’un (306–381 h. / 918–991 m.) et-Tevhîd kitabındaki rivayetiyle O (s.a.a.) şöyle cevap verdi:

O her yerdedir; lakin sınırlı bir məkanda deyildir, bir məkana bitişik de deyildir. O, yarattıklarından münezzehtir (hâlîdir), yarattıkları da O’ndan hâlîdir. Gözler O’nu idrak edemez, hâlbuki O bütün gözleri idrak eder.

3. Fıtrî və Vicdanî Hitap (Bâtınî Şuhûd Aracı)

Bu bilgi aracı en derin və en kapsamlı olanıdır; çünki bâtınî və önceldir, terimlerin və mantığın karmaşıklığına da tecrübe və laboratuvar araçlarına da ihtiyaç duymaz; əksinə insan, dış və maddî tesirlerden soyutlandığında hilkatin və beşerî şüurun aslından fışkırır.

Genel fıtrî təvhidde Yüce Allah şöyle buyurur:

O halda sen, hanîf olarak yüzünü dine, Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata çevir. (Rûm: 30)

Kur’an, Allah’ın (Tanrı) bilinmesinin və O’na yönelmenin, her telkin edilmiş fikirden önce, zâtî bir programlama gibi insan tabiatına yerleştirildiğine dikkat çeker.

Resûl-i Ekrem (s.a.a.) bu bilgi kavramını, Şeyh Kuleynî’nin el-Kâfî kitabındaki (Fıtrat babı) bir rivayette, kendisine bu ayet və onun fıtrî tefsiri sorulduğunda kökleştirmiş və şöyle buyurmuştur:

Her doğan, fıtrat (Fıtrat) üzere doğar; yani Allah azze və celle’nin kendisinin Yaradıcısı olduğu marifeti üzere.

Bu, açmaz (me’zik) burhanında (fıtratın şiddetli anlarda tecelli etmesinde) belirgin biçimde öne çıkar: Kur’ân-ı Kerîm, maddî sebepler tamamen kesildiğinde vehimlerin nasıl dağıldığını və fıtratın, sahibinin rağmına nasıl hərəkəte geçtiğini ortaya koyan hassas hissî və nefsî bir modele odaklandı; bu da denizde gemi yolcularının sahnesidir. Yüce Allah şöyle buyurur:

Sizi karada və denizde gezdiren O’dur. Öyle ki gemilerde bulunduğunuz, o gemiler içindekileri tatlı bir rüzgârla götürdüğü və onlar da bununla sevindikleri sırada, o gemiye şiddetli bir fırtına gelir çatar, her yönden onlara dalgalar hücum eder və artık kuşatıldıklarını (helâk olacaklarını) sanırlarsa, dini yalnız O’na hâlis kılarak Allah’a şöyle yalvarırlar: “Andolsun, eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız.” Lakin Allah onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık ediyorlar. (Yûnus: 22-23)

Sahnenin felsefî və bilgi kuramı açısından tahlilinde: Nazariyetü’l-marife bağlamında bu sahne fıtratın derinliğini açıklar; insan bolluk və olağan çevre şartlarında maddî sebeplere (mal, güç, ilhâdî fikirler ya da putlar və endâd gibi) yönelebilir və onların fayda və zarara mâlik olduğuna inanabilir; bu da fıtratın asil çağrısının üzerini örter.

Ne var ki, mutlak açmaz çöküp de “şiddetli fırtına və her yönden dalgalar” geldiğinde və bütün maddî sebepler paramparça olup ne bir kaptanda, ne bir gemide, ne de zâtî bir güçte ümit kaldığında (“ve artık kuşatıldıklarını sanırlar”), perde ansızın açılır. O kritik anda, insanın şüuru və içi — hiçbir kelamî burhana ihtiyaç duymadan — kendiliğinden “sebeplerden müstağni, mutlak, gaybî kudrete” yönelir və dini O’na hâlis kılarak Allah’a yalvarırlar.

İşte İmam Cafer es-Sâdık (AS) (83–148 h. / 702–765 m.) bunu, bir adam kendisine şöyle sorduğunda tam bir vuzuh və tecerrütle billurlaştırmıştır:

Ey Resûlullah’ın oğlu, bana Allah’ı göster; O nedir? Tartışmacılar beni çokça bunalttı və şaşkına çevirdiler.

İmam ona dedi ki:

Ey Allah’ın kulu, hiç gemiye bindin mi?

Dedi: Evet. Buyurdu:

Peki seni kurtaracak bir gemi və işine yarayacak bir yüzme (bilgisi) yokken hiç halatın koptu mu?

Dedi: Evet. Buyurdu:

O zaman kalbin, eşyadan bir şeyin seni bu beladan kurtarabileceğine (ümit) bağlandı mı?

Dedi: Evet. Sâdık (a.s.) buyurdu:

İşte o şey, kurtarıcının bulunmadığı yerde kurtarmaya, yardımcının bulunmadığı yerde imdada yetişmeye kadir olan Allah’tır.

Onların kurtuluştan sonra yeniden inkara dönmelerine gelince (“fakat Allah onları kurtarınca bir de bakarsın taşkınlık ediyorlar”), bu, fıtratın yanılgısına dəlil deyildir; əksinə maddî sebepler və bolluk geri döner dönmez “gaflet, cehalet və hevâların” o saf bâtınî pınarın üzerini yeniden örttüğüne dəlildir. Bu da insan nefsinde, fıtratın açık çağrısı ilə madde aləminin gürültüsü və ârızaları arasındaki daimî bilgi mücadelesini yansıtır.

Bu çeşitlilik sayesinde Kur’an, ayetlerini beşer aklının bütün tonlarına uyacak biçimde tasnif etti; filosof, sebr və temânu’ burhanlarında aradığını bulur; tabiat âlimi, âfâk və enfüs ayetlerinde matlubunu bulur; sadə ya da çaresiz insan ise derin fıtratın çağrısında muradını bulur.

---

2. Muhkem Ayetlerde və Rivayetlerde Təvhidin Tasnifleri

Bu bilgi araçlarına dayanarak Kur’an və Sünnet, ayetlerde və me’sur nasslarda təvhidi üç temel esasa taksim etti:

1. Zâtî Təvhid (Zâtın Ehadiyeti, Sadəliği və Adedin Nefyi)

Kur’an, İhlâs sûresinde câmi bir üslupla zâtın vahdaniyetine və O’ndan terkibin nefyine temas etti:

De ki: O, Allah’tır, tektir (Ahad). (İhlâs: 1)

“Vâhid” yerine “Ahad” kelimesinin kullanılması son derece ince bir Kur’anî işarettir; çünki “Vâhid”, bölünmeyi və artmayı kabul eden sayı silsilesinin ilk cüzü anlamına gelebilir; “Ahad” ise cüzü və dallanması olmayan, hiçbir vecihle tekessürü (çoğalmayı) kabul etmeyen mutlak, sadə hakikattir.

Resûl-i Ekrem (SAV) bu kavramı tam bir incelikle çözümlemiş və onu adedî, maddî anlayıştan arındırmıştır. Nitekim Şeyh Sadûk, el-Emâlî və et-Tevhîd’de, “bir (vâhid)“in anlamını soran bedeviye hitaben, Nəbi’nin (s.a.a.) ona şöyle dediğini rivayet eder:

“Bir (vâhid)” demene gelince, bunun manası, O’nun eşyada bir benzeri olmadığıdır; Rabbimiz işte böyledir. Bir diğer manası da O’nun manaca “ehadî” (tek) olmasıdır; bununla, O’nun ne varlıqta, ne ağılda, ne de vehimde bölünmediği kastedilir; Rabbimiz azze və celle işte böyledir.

Bu hususta Müminlerin Emîri İmam Ali (İmam Əli (AS)) (23 h.ö.–40 h. / 599–661 m.) (AS), Nehcü’l-Belâga’nın ilk hutbesinde, ehadî zâtın tahdid və adetten tenzihini beyan ederek genişçe açıklar:

O ki, sıfatının belirlenmiş bir sınırı yoktur… Təvhidin kamali O’na ihlâstır. O’na bir keyfiyet (nitelik) yükleyen O’nu birlemiş olmaz; O’nu parçalayan O’nun hakikatine (gayesine) ermiş olmaz. O’na işaret eden O’nu sınırlamış olur; O’nu sınırlayan da O’nu saymış (sayıya sokmuş) olur.

Aynı şekilde O’nun (a.s.) Cemel savaşındaki cevabı:

Allah’ın bir olduğuna dair söz dört kısımdır: Bunlardan iki vecih Allah hakkında caiz deyildir, iki vecih ise O’nun hakkında sabittir… O’nun hakkında caiz olmayan ikisine gelince: “Bir”i sayı babında (adet manasında) söylemektir; bu caiz deyildir, çünki ikincisi olmayan şey sayı babına girmez. Görmez misin ki “O, üçün üçüncüsüdür” diyen kâfir olmuştur?

2. Sıfatî Təvhid (Mutlak Gınâ, Noksanın Nefyi və Sıfatların Aynîliği)

Kur’an, Yaradıcı’nın sıfatlarına iki meseleyi vurgulayarak temas etti:

Mutlak tenzîhe gelince, Yüce Allah’ın şu sözünde:

O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. (Şûrâ: 11)

Bu, Yaradıcı’nın sıfatlarını yaratılmışların sıfatlarına benzetmeye yönelik her teşebbüsü yıkan Kur’anî bir kaidedir.

Kemalin isbatına gelince, bu, Yüce Allah’ın şu sözündeki Esmâü’l-Hüsnâ manzumesi yoluyladır:

En güzel isimler (Esmâü’l-Hüsnâ) Allah’ındır; o halda O’na o isimlerle dua edin. (A’râf: 180)

(Alîm, Kadîr, Hayy gibi) isimler, zâta zâid olup onda hâll (yerleşmiş) sıfatlar deyildir; əksinə zâtın kamalinin və aynîliğinin ifadesidir; çünki ilahî zât, ilmin ta kendisi və kudretin ta kendisidir.

Sıfatların zâta aynîliğine və kavramsal zâidlik ilə başkalığın nefyine en kuvvetli me’sur burhan, İmam Ali’nin (a.s.) şu sözüdür:

O’na ihlâsın kamali, O’ndan (zâid) sıfatları nefyetmektir; çünki her sıfat, kendisinin mevsûftan (nitelenen zattan) başka olduğuna şahitlik eder; her mevsûf da kendisinin sıfattan başka olduğuna şahitlik eder. Kim Allah sübhânehû’yu (zâid sıfatlarla) vasfederse O’na bir karîn (eş) koşmuş olur; kim O’na karîn koşarsa O’nu ikilemiş olur; kim O’nu ikilerse O’nu parçalamış olur; kim O’nu parçalarsa O’nu bilmemiş (cahil kalmış) olur.

3. Fiilî Təvhid (Varlıkta Müstakil Müessirin Nefyi)

Kur’an, kainatın hərəkətlerinin və sükûnlarının lakin O’nun takdiri və meşîetiyle gerçekleştiğini beyan etti:

Allah her şeyin Yaradıcısıdır və O her şeyin üzerinde vekildir. (Zümer: 62)

O’nun kazâsını geri çevirecek yoktur, varlıqta O’ndan başka müessir de yoktur; kainattaki bütün maddî sebepler O’nun birinci sebepliliğinden (sebebiyet) alınmadır.

Şeyh Sadûk’un et-Tevhîd kitabında Resûl-i Ekrem (SAV), bu fiilî təvhidi və varlıqsal desteği, kulda hâkim olan ilahî meşîet və kayyûmiyete, kudsî rivayetinde şöyle isnat eder:

Allah tebâreke və teâlâ buyurdu: Ey Âdemoğlu! Benim meşîetimle sen kendin üçün dilediğini dileyen oldun; benim kuvvetimle bana farzlarımı eda ettin; benim ismetim (koruyuşum) və kudretimle bana isyana güç yetirdin. Seni işiten, gören və güçlü kıldım. Sana ulaşan her iyilik Allah’tandır, sana ulaşan her kötülük ise kendi nefsindendir.

---

3. Ehl-i Beyt’in (aleyhimüsselâm) Təvhid Əqidəsini Koruma Metodu

Ehl-i Beyt’in (Peyğəmbərin ailəsi) (AS) beyanı, İslam əqidəsini sapmadan korumak üçün sarsılmaz ağıl savunma hattını temsil etmek üzere gelmiştir; onların ortaya koyuşu iki cevherî özellikle temayüz etti:

1. “Orta Bölge”de Durmak (Teşbih ilə Ta’til Arasında)

Lâhûtî (teolojik) mektepler, Allah’ın sıfatlarını anlamada iki uca bölündü və bu, bir bilgi bozukluğu doğurdu:

Bir uç “teşbihe” düştü: Sıfat nasslarını maddî bir biçimde anladı və Yaradıcı’ya bir suret və yön verdi (bu, cismiyyətin nefyini bozan bir bozukluktur). Bir uç da “ta’tîle” düştü: Tenzîhin, sıfatları anlamlarından boşaltmayı gerektirdiğini sandı; beləliklə onların nezdinde ilah, sıfatlarının hakiki bir varlığı olmayan, gâib zihnî bir fikre dönüştü (bu da sıfatî təvhidi bozan bir bozukluktur).

Ehl-i Beyt mektebinin tutumuna gelince, İmamlar (a.s.) sıfatları hakikaten isbat eden və onlardan madde benzerliğini nefyeden bir metot ortaya koydular. İmam Cafer es-Sâdık (a.s.) bu bilgi merhalesini belirlerken şöyle buyurur:

Şeyliğin (varlık oluşun) hakikatiyle bir zât; iki sınırdan da çıkarak: İptal və ta’til sınırından və teşbih sınırından.

Yani sıfatlar sabittir, lakin maddî bir keyfiyet olmaksızın zâtın aynıdır.

Bunu, İmam Muhammed el-Bâkır (a.s.) (57–114 h. / 676–733 m.)‘ın maddeci fəlsəfə və tecsim vehimlerini parçalayan şu kesin sözü de pekiştirir:

Vehimlerinizle, en ince manalarına varıncaya kadar (zihninizde) ayırt ettiğiniz her şey, sizin gibi yaratılmış və yapılmıştır; size geri döndürülmüştür (sizin gibidir).

Ve İmam Ali b. Mûsâ er-Rızâ (a.s.) (148–203 h. / 765–818 m.)‘nın tenzîh ilə sıfatı isbatı kesin biçimde birleştiren şu sözü:

Şüphesiz Allah yarattıklarından münezzehtir (hâlîdir), yarattıkları da O’ndan hâlîdir… Kim Allah’ı yaratıklarına benzetirse müşriktir; kim de O’nun kendisini nitelediği şeyleri O’ndan nefyederse muattildir (ta’tîle düşendir).

2. Fiiller Muammasının Çözümü (Emrün beyne’l-emreyn)

Kimileri üçün mesele “cebir” (kulun, havadaki tüyün hərəkəti gibi, fiilinde mecbur olduğu və iradesi bulunmadığı) ilə “tefviz” (kulun fiilinde Allah’tan tamamen müstakil olduğu, Allah’ın yaratma və tedbiri ona bırakıp geri çekildiği) arasında karıştığında, Ehl-i Beyt kesin ağıl çözümü sundu:

Ne cebir ne de tefviz vardır; əksinə ikisi arasında bir durum vardır.

Beşerî fiilin iki nispeti vardır: Kula bir nispet; çünki fiili hür iradesi və seçimiyle yerine getirmiştir; Allah’a bir nispet; çünki her an və her süreçte kula kudreti, hayatı, araçları və meşîeti feyzeden Allah’tır. İlahî medet və varlıqsal feyiz bir an bile kesilse, kulun fiili batıl olur və eseri yok olur.

---

4. Fiil Təvhidi və Tevessül Şüphesi Üzerine Bir Aydınlatma

Fiilî təvhidden (ve Allah’ın yegâne müessir olduğundan) söz edilirken, bazen Nəbi (SAV) veya âl-i beytiyle (AS) “tevessül” (Təvəssül) meselesi hakkında geçici bir soru gündeme gelir; kimileri bunda təvhide bir halel ya da putlara tapmaya bir benzerlik olduğunu vehmeder. Bu noktayı sadəleştirmek və vehmi bertaraf etmek üçün ağıl və Kur’an, tesirin iki mühendisliği arasında kesin bir ayrım koyar:

1. Arzî İlliyet (Batıl Şirk)

Bu, kainatta Allah’ın yanında və O’na denk olarak, O’nun iradesi və zâtî meşîetinden müstakil olarak tesir eden bir başka merci olduğu inancıdır. İslam’ın savaştığı şirk budur; putların, Allah’ın izni ya da şər’î bir kılması olmaksızın kendilerini Allah’a yaklaştıran müstakil, zâtî bir yetkiye və fayda-zarara sahip olduğunu sanan Mekke kâfirlerinin düştüğü örüntü de budur.

2. Tûlî İlliyet (Hâlis Təvhid)

Bu, zâtı gereği yegâne müstakil müsebbib və müessirin Allah olduğuna; başka bir varlığın herhangi bir tesirinin lakin ilahî iradenin tûlünde (uzantısında), yani O’ndan bir medetle, O’nun izniyle və O’nun sultanı və kılması altında gerçekleştiğine iman etmektir.

Tûlî illiyetin və meşîetle mukayyet sebeplerin tesirine dair bu hassas bilgi temellendirmesi, Resûl-i Ekrem (SAV)‘in İbn Abbas’a (3 h.ö.–68 h. / 619–687 m.) vasiyetinde açıkça gelmiştir:

Bil ki, bütün ümmet sana bir şeyle fayda vermek üçün toplansa, Allah’ın senin üçün yazdığı şeyin dışında sana fayda veremezler; sana bir şeyle zarar vermek üçün toplansalar, Allah’ın senin aleyhine yazdığı şeyin dışında sana zarar veremezler. Kalemler kaldırıldı, sayfalar kurudu.

Buradaki varlıq və eser, büyük Yaradıcı’ya rekabet etmez; əksinə Allah’ın kulları kendisi üzerinden yönelmeye və itaate emrettiği, cü’lî (kılınmış) bir “vesile”dir sadece. Nitekim muhkem ayette:

Ey iman edenler! Allah’a karşı takvalı olun və O’na (yaklaşmak için) vesile arayın. (Mâide: 35)

Tenakuzu Nefyeden Tûlî Bakışa Kur’anî Örnekler:

• Can almada: Kur’an bir yerde şöyle der:

Allah, canları (ölüm anında) alır. (Zümer: 42)

Bir başka ayette ise:

De ki: Sizin üçün vekil kılınan ölüm meleği canınızı alır. (Secde: 11)

Ölüm meleği Allah’ın izniyle, O’nun emri və kudretinin tûlünde çalışır; deməli ne tenakuz ne de şirk vardır.

• Fiil və atmada: Yüce Allah, Nəbi’sine şöyle der:

Attığın zaman da sen atmadın, lakin Allah attı. (Enfâl: 17)

Doğrudan atan və hərəkəti bizzat yerine getiren, şərefli eliyle Resûl’dür; lakin Kur’an, onun arzî istiklâlini nefyeder; atma və tesiri Allah’ın kuvveti, tevfiki və varlıqsal medediyle, onun tûlünde gerçekleşmiştir.

Bu tûlî bakış, tesirin silsilesinde açıklık kazanır:

Allah sübhânehû — İlk müsebbib və zâtı gereği müstakil olan feyz verici ↓ (izin, medet və varlıqsal bir kılma ile) Resûl / izin verilmiş vesileler və sebepler ↓ (fiili və tûlî eseri doğrudan yerine getirme) Kâinatta gerçekleşen netice və eser

Bu ağıl və me’sur işarete dayanarak açıkça görülür ki, Resûl və evliya (a.s.) ilə tevessül eden kişi onları Allah’a (arzda) denk kılmaz; əksinə onlara, Allah’ın kerem gösterdiği, şefaate və feyzî vesâtete izin verdiği sebepler və vesileler olarak (tûlde) yönelir. Allah’ın izni və emriyle vesileye yönelmek, imtisâlin, ubûdiyetin və itaatin özüdür; tam istiklâl ilə mukayyet varlıqsal tâbiiyet arasındaki mantıksal və me’sur ayrımı bilmeyenin sandığı gibi şirk deyildir.

---

Hâtime

Araştırmacı burada bu bediî ahengi temaşa ederek durur; aklın mücerred burhanları, ilahî vahyin nassları, Resûlullah’ın nebevî Sünnetinin câmi hutbeleri və Ehl-i Beyt’in açık beyanı burada buluşur; beləliklə hissî, ağıl və fıtrî bilgi araçları tek bir mişkâtta (kandil yuvasında) mezcolur. Allah sübhânehû zâtında, sıfatlarında və fiillerinde birdir; O’ndan başka her şey ise O’nun feyzi, izni və mutlak kayyûmiyetiyle hərəkət eder.

Yaratıcı’nın sıfatlarının derinliklerini hem ağıl hem de naklî-vahyânî bakış açısından sondajlamayı başardıktan sonra… önümüzde tamamlayıcı bir araştırma və tedebbür ufku belirir: Bu Yüce İlah, kendisini diğer Kur’anî nassların ayrıntıları üzerinden insanlığa nasıl tanıttı? Və bu marifetler, insana kâmil bir bilgi və amel güzergâhı çizmek üzere Ehl-i Beyt (Peyğəmbərin ailəsi) (AS) mektebinden sâdır olan dua və hutbelerde nasıl tecelli etti?