Giriş

Akıl, vâcibü’l-vücûdun (Zorunlu Varlık) sıfatları için tenzih çerçevesini çizdikten sonra, şimdi vahyin fezasına geçiyoruz; bu akli hakikatlerin Kur’ân-ı Kerîm’de (Kur'an) nasıl tecelli ettiğini, Resûl-i Ekrem’in (SAV) ve Ehl-i Beyt’inin (Peygamber'in ailesi) (AS) bunları nasıl tafsil ettiğini görelim. Onlardan gelen menkul (naklî) marifet aklı iptal etmez; bilakis onu elinden tutup felsefi terimlerin kuruluğundan kurtarır ve onunla birlikte hakiki marifetin ufuklarında yükselir.

---

1. Kur’ân-ı Kerîm ve Ehl-i Beyt (aleyhimüsselâm) tevhide nasıl temas etti?

Kur’ân-ı Kerîm (Kur'an) tevhid (Tevhid) meselesini kuru denklemler olarak ortaya koymadı; bilakis insanlardaki çok yönlü “bilgi nazariyesi” (nazariyetü’l-marife) ve onun araçlarıyla uyum içinde olan, eşsiz ve mucizevî bir üslupla temayüz etti. İnsanlar tek bir idrak ve tahlil seviyesinde değildir; bu yüzden Kur’anî hitap, üç bilgi aracı üzerinden bütün beşerî idrak seviyelerine hitap ederek tedrici bir biçimde geldi:

1. Akli ve Burhanî Hitap (Felsefe ve Nazar Ehli İçin)

Kur’an, temel bir bilgi aracı olarak “mücerred akla” dayanan tabakaya hitap etti ve onlara en derin felsefi nazariyelere denk düşen mantıksal burhanlar sundu:

Temânu’ ve İmtinâ’ Burhanı, Yüce Allah’ın şu sözünde:

Eğer yerde ve gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı, ikisinin de düzeni bozulup giderdi. (Enbiyâ: 22)

Bu, mantıksal mülâzemeye (zorunlu bağlılığa) dayanan salt akli bir istidlaldir; iki mutlak ve müstakil kuvvetin varlığı, zorunlu olarak çatışmaya, fesada ve nizamın bozulmasına götürür; bu da felsefi temânu’ burhanıyla tam örtüşür.

Sebr ve Taksim Burhanı, Yüce Allah’ın şu sözünde:

Yoksa onlar hiçbir şey olmadan (yaratıcısız) mı yaratıldılar? Yoksa kendileri mi yaratıcıdırlar? (Tûr: 35)

Burada akıl ihtimalleri sınırlar ve batıl farazların çürütülmesi yoluyla okuyucuyu kaçınılmaz neticeye (Yaratıcı’nın varlığına) götürür.

Resûl-i Ekrem (SAV) bu akli ve tenzihî nazarı, tevhide dair câmi hutbelerinde ve akılların zâtı yapısal olarak kuşatmaktan aciz olduğunu beyan edişinde kökleştirmiştir. Nitekim Şeyh Kuleynî (yaklaşık 255–329 h. / yaklaşık 864–941 m.) el-Kâfî kitabında (Cevâmiu’t-Tevhid babı) O’nun (s.a.a.) bir hutbesinden şöyle nakleder:

Evveliyetinde hak olan Allah’a hamd olsun… O, hiçbir hâlle vasfedilmez, hiçbir akılla sınırlandırılmaz, hiçbir örnekle benzetilmez; eşyayı kendinden önce var olan asıllardan yaratmadı, bilakis onları kudreti ve iradesiyle yarattı.

2. Hissî ve Tecrübî Hitap (Müşahede ve İstikrâ Ehli İçin)

Buna karşılık Kur’an, geniş bir beşer sınıfının, mahsustan makule geçişte ilk bilgi aracı olarak “his ve tecrübeye” dayandığına dikkat çekti ve onları istikrâî (tümevarımsal) sürece ve müşahede edilen kevnî nizamı gözlemeye davet etti:

Müşahede edilen nizamla istidlalde Yüce Allah şöyle buyurur:

Hâlâ bakmazlar mı deveye, nasıl yaratıldı? Ve göğe, nasıl yükseltildi? (Ğâşiye: 17-18)

Burada vahiy, hissî bilgi araçlarına (göz, doğrudan müşahede) hitap eder ki insan, yaratılışın hayret verici mühendisliğini ve âlemi yöneten fiziksel ve maddî bağları temaşa etsin; ve hissî sanatın inceliği yoluyla akıl kendiliğinden Sâni’in azametine geçsin.

Bu bağlamda Resûl-i Ekrem (s.a.a.), bütün dış varlığın Sâni’ine boyun eğdiğini ve yaratıkları gibi maddî bir mekânın O’nu kuşatmadığını beyan eder. Nitekim hahamlardan biri gelip, “Ey Allah’ın Resûlü, Allah nerededir?” diye sorduğunda, Şeyh Sadûk’un (306–381 h. / 918–991 m.) et-Tevhîd kitabındaki rivayetiyle O (s.a.a.) şöyle cevap verdi:

O her yerdedir; fakat sınırlı bir mekânda değildir, bir mekâna bitişik de değildir. O, yarattıklarından münezzehtir (hâlîdir), yarattıkları da O’ndan hâlîdir. Gözler O’nu idrak edemez, hâlbuki O bütün gözleri idrak eder.

3. Fıtrî ve Vicdanî Hitap (Bâtınî Şuhûd Aracı)

Bu bilgi aracı en derin ve en kapsamlı olanıdır; çünkü bâtınî ve önceldir, terimlerin ve mantığın karmaşıklığına da tecrübe ve laboratuvar araçlarına da ihtiyaç duymaz; bilakis insan, dış ve maddî tesirlerden soyutlandığında hilkatin ve beşerî şuurun aslından fışkırır.

Genel fıtrî tevhidde Yüce Allah şöyle buyurur:

O hâlde sen, hanîf olarak yüzünü dine, Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata çevir. (Rûm: 30)

Kur’an, Allah’ın (Tanrı) bilinmesinin ve O’na yönelmenin, her telkin edilmiş fikirden önce, zâtî bir programlama gibi insan tabiatına yerleştirildiğine dikkat çeker.

Resûl-i Ekrem (s.a.a.) bu bilgi kavramını, Şeyh Kuleynî’nin el-Kâfî kitabındaki (Fıtrat babı) bir rivayette, kendisine bu ayet ve onun fıtrî tefsiri sorulduğunda kökleştirmiş ve şöyle buyurmuştur:

Her doğan, fıtrat (Fıtrat) üzere doğar; yani Allah azze ve celle’nin kendisinin yaratıcısı olduğu marifeti üzere.

Bu, açmaz (me’zik) burhanında (fıtratın şiddetli anlarda tecelli etmesinde) belirgin biçimde öne çıkar: Kur’ân-ı Kerîm, maddî sebepler tamamen kesildiğinde vehimlerin nasıl dağıldığını ve fıtratın, sahibinin rağmına nasıl harekete geçtiğini ortaya koyan hassas hissî ve nefsî bir modele odaklandı; bu da denizde gemi yolcularının sahnesidir. Yüce Allah şöyle buyurur:

Sizi karada ve denizde gezdiren O’dur. Öyle ki gemilerde bulunduğunuz, o gemiler içindekileri tatlı bir rüzgârla götürdüğü ve onlar da bununla sevindikleri sırada, o gemiye şiddetli bir fırtına gelir çatar, her yönden onlara dalgalar hücum eder ve artık kuşatıldıklarını (helâk olacaklarını) sanırlarsa, dini yalnız O’na hâlis kılarak Allah’a şöyle yalvarırlar: “Andolsun, eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız.” Fakat Allah onları kurtarınca, bir de bakarsın ki yeryüzünde haksız yere taşkınlık ediyorlar. (Yûnus: 22-23)

Sahnenin felsefî ve bilgi kuramı açısından tahlilinde: Nazariyetü’l-marife bağlamında bu sahne fıtratın derinliğini açıklar; insan bolluk ve olağan çevre şartlarında maddî sebeplere (mal, güç, ilhâdî fikirler ya da putlar ve endâd gibi) yönelebilir ve onların fayda ve zarara mâlik olduğuna inanabilir; bu da fıtratın asil çağrısının üzerini örter.

Ne var ki, mutlak açmaz çöküp de “şiddetli fırtına ve her yönden dalgalar” geldiğinde ve bütün maddî sebepler paramparça olup ne bir kaptanda, ne bir gemide, ne de zâtî bir güçte ümit kaldığında (“ve artık kuşatıldıklarını sanırlar”), perde ansızın açılır. O kritik anda, insanın şuuru ve içi — hiçbir kelamî burhana ihtiyaç duymadan — kendiliğinden “sebeplerden müstağni, mutlak, gaybî kudrete” yönelir ve dini O’na hâlis kılarak Allah’a yalvarırlar.

İşte İmam Cafer es-Sâdık (AS) (83–148 h. / 702–765 m.) bunu, bir adam kendisine şöyle sorduğunda tam bir vuzuh ve tecerrütle billurlaştırmıştır:

Ey Resûlullah’ın oğlu, bana Allah’ı göster; O nedir? Tartışmacılar beni çokça bunalttı ve şaşkına çevirdiler.

İmam ona dedi ki:

Ey Allah’ın kulu, hiç gemiye bindin mi?

Dedi: Evet. Buyurdu:

Peki seni kurtaracak bir gemi ve işine yarayacak bir yüzme (bilgisi) yokken hiç halatın koptu mu?

Dedi: Evet. Buyurdu:

O zaman kalbin, eşyadan bir şeyin seni bu beladan kurtarabileceğine (ümit) bağlandı mı?

Dedi: Evet. Sâdık (a.s.) buyurdu:

İşte o şey, kurtarıcının bulunmadığı yerde kurtarmaya, yardımcının bulunmadığı yerde imdada yetişmeye kadir olan Allah’tır.

Onların kurtuluştan sonra yeniden inkâra dönmelerine gelince (“fakat Allah onları kurtarınca bir de bakarsın taşkınlık ediyorlar”), bu, fıtratın yanılgısına delil değildir; bilakis maddî sebepler ve bolluk geri döner dönmez “gaflet, cehalet ve hevâların” o saf bâtınî pınarın üzerini yeniden örttüğüne delildir. Bu da insan nefsinde, fıtratın açık çağrısı ile madde âleminin gürültüsü ve ârızaları arasındaki daimî bilgi mücadelesini yansıtır.

Bu çeşitlilik sayesinde Kur’an, ayetlerini beşer aklının bütün tonlarına uyacak biçimde tasnif etti; filozof, sebr ve temânu’ burhanlarında aradığını bulur; tabiat âlimi, âfâk ve enfüs ayetlerinde matlubunu bulur; basit ya da çaresiz insan ise derin fıtratın çağrısında muradını bulur.

---

2. Muhkem Ayetlerde ve Rivayetlerde Tevhidin Tasnifleri

Bu bilgi araçlarına dayanarak Kur’an ve Sünnet, ayetlerde ve me’sur nasslarda tevhidi üç temel esasa taksim etti:

1. Zâtî Tevhid (Zâtın Ehadiyeti, Basitliği ve Adedin Nefyi)

Kur’an, İhlâs sûresinde câmi bir üslupla zâtın vahdaniyetine ve O’ndan terkibin nefyine temas etti:

De ki: O, Allah’tır, tektir (Ahad). (İhlâs: 1)

“Vâhid” yerine “Ahad” kelimesinin kullanılması son derece ince bir Kur’anî işarettir; zira “Vâhid”, bölünmeyi ve artmayı kabul eden sayı silsilesinin ilk cüzü anlamına gelebilir; “Ahad” ise cüzü ve dallanması olmayan, hiçbir vecihle tekessürü (çoğalmayı) kabul etmeyen mutlak, basit hakikattir.

Resûl-i Ekrem (SAV) bu kavramı tam bir incelikle çözümlemiş ve onu adedî, maddî anlayıştan arındırmıştır. Nitekim Şeyh Sadûk, el-Emâlî ve et-Tevhîd’de, “bir (vâhid)“in anlamını soran bedeviye hitaben, Nebî’nin (s.a.a.) ona şöyle dediğini rivayet eder:

“Bir (vâhid)” demene gelince, bunun manası, O’nun eşyada bir benzeri olmadığıdır; Rabbimiz işte böyledir. Bir diğer manası da O’nun manaca “ehadî” (tek) olmasıdır; bununla, O’nun ne varlıkta, ne akılda, ne de vehimde bölünmediği kastedilir; Rabbimiz azze ve celle işte böyledir.

Bu hususta Müminlerin Emîri İmam Ali (İmam Ali (AS)) (23 h.ö.–40 h. / 599–661 m.) (AS), Nehcü’l-Belâga’nın ilk hutbesinde, ehadî zâtın tahdid ve adetten tenzihini beyan ederek genişçe açıklar:

O ki, sıfatının belirlenmiş bir sınırı yoktur… Tevhidin kemali O’na ihlâstır. O’na bir keyfiyet (nitelik) yükleyen O’nu birlemiş olmaz; O’nu parçalayan O’nun hakikatine (gayesine) ermiş olmaz. O’na işaret eden O’nu sınırlamış olur; O’nu sınırlayan da O’nu saymış (sayıya sokmuş) olur.

Aynı şekilde O’nun (a.s.) Cemel savaşındaki cevabı:

Allah’ın bir olduğuna dair söz dört kısımdır: Bunlardan iki vecih Allah hakkında caiz değildir, iki vecih ise O’nun hakkında sabittir… O’nun hakkında caiz olmayan ikisine gelince: “Bir”i sayı babında (adet manasında) söylemektir; bu caiz değildir, çünkü ikincisi olmayan şey sayı babına girmez. Görmez misin ki “O, üçün üçüncüsüdür” diyen kâfir olmuştur?

2. Sıfatî Tevhid (Mutlak Gınâ, Noksanın Nefyi ve Sıfatların Aynîliği)

Kur’an, Yaratıcı’nın sıfatlarına iki meseleyi vurgulayarak temas etti:

Mutlak tenzîhe gelince, Yüce Allah’ın şu sözünde:

O’nun benzeri hiçbir şey yoktur. (Şûrâ: 11)

Bu, Yaratıcı’nın sıfatlarını yaratılmışların sıfatlarına benzetmeye yönelik her teşebbüsü yıkan Kur’anî bir kaidedir.

Kemalin ispatına gelince, bu, Yüce Allah’ın şu sözündeki Esmâü’l-Hüsnâ manzumesi yoluyladır:

En güzel isimler (Esmâü’l-Hüsnâ) Allah’ındır; o hâlde O’na o isimlerle dua edin. (A’râf: 180)

(Alîm, Kadîr, Hayy gibi) isimler, zâta zâid olup onda hâll (yerleşmiş) sıfatlar değildir; bilakis zâtın kemalinin ve aynîliğinin ifadesidir; zira ilahî zât, ilmin ta kendisi ve kudretin ta kendisidir.

Sıfatların zâta aynîliğine ve kavramsal zâidlik ile başkalığın nefyine en kuvvetli me’sur burhan, İmam Ali’nin (a.s.) şu sözüdür:

O’na ihlâsın kemali, O’ndan (zâid) sıfatları nefyetmektir; çünkü her sıfat, kendisinin mevsûftan (nitelenen zattan) başka olduğuna şahitlik eder; her mevsûf da kendisinin sıfattan başka olduğuna şahitlik eder. Kim Allah sübhânehû’yu (zâid sıfatlarla) vasfederse O’na bir karîn (eş) koşmuş olur; kim O’na karîn koşarsa O’nu ikilemiş olur; kim O’nu ikilerse O’nu parçalamış olur; kim O’nu parçalarsa O’nu bilmemiş (cahil kalmış) olur.

3. Fiilî Tevhid (Varlıkta Müstakil Müessirin Nefyi)

Kur’an, kâinatın hareketlerinin ve sükûnlarının ancak O’nun takdiri ve meşîetiyle gerçekleştiğini beyan etti:

Allah her şeyin yaratıcısıdır ve O her şeyin üzerinde vekildir. (Zümer: 62)

O’nun kazâsını geri çevirecek yoktur, varlıkta O’ndan başka müessir de yoktur; kâinattaki bütün maddî sebepler O’nun birinci sebepliliğinden (sebebiyet) alınmadır.

Şeyh Sadûk’un et-Tevhîd kitabında Resûl-i Ekrem (SAV), bu fiilî tevhidi ve varlıksal desteği, kulda hâkim olan ilahî meşîet ve kayyûmiyete, kudsî rivayetinde şöyle isnat eder:

Allah tebâreke ve teâlâ buyurdu: Ey Âdemoğlu! Benim meşîetimle sen kendin için dilediğini dileyen oldun; benim kuvvetimle bana farzlarımı eda ettin; benim ismetim (koruyuşum) ve kudretimle bana isyana güç yetirdin. Seni işiten, gören ve güçlü kıldım. Sana ulaşan her iyilik Allah’tandır, sana ulaşan her kötülük ise kendi nefsindendir.

---

3. Ehl-i Beyt’in (aleyhimüsselâm) Tevhid Akîdesini Koruma Metodu

Ehl-i Beyt’in (Peygamber'in ailesi) (AS) beyanı, İslam akîdesini sapmadan korumak için sarsılmaz akli savunma hattını temsil etmek üzere gelmiştir; onların ortaya koyuşu iki cevherî özellikle temayüz etti:

1. “Orta Bölge”de Durmak (Teşbih ile Ta’til Arasında)

Lâhûtî (teolojik) mektepler, Allah’ın sıfatlarını anlamada iki uca bölündü ve bu, bir bilgi bozukluğu doğurdu:

Bir uç “teşbihe” düştü: Sıfat nasslarını maddî bir biçimde anladı ve Yaratıcı’ya bir suret ve yön verdi (bu, cismiyetin nefyini bozan bir bozukluktur). Bir uç da “ta’tîle” düştü: Tenzîhin, sıfatları anlamlarından boşaltmayı gerektirdiğini sandı; böylece onların nezdinde ilah, sıfatlarının hakiki bir varlığı olmayan, gâib zihnî bir fikre dönüştü (bu da sıfatî tevhidi bozan bir bozukluktur).

Ehl-i Beyt mektebinin tutumuna gelince, İmamlar (a.s.) sıfatları hakikaten ispat eden ve onlardan madde benzerliğini nefyeden bir metot ortaya koydular. İmam Cafer es-Sâdık (a.s.) bu bilgi merhalesini belirlerken şöyle buyurur:

Şeyliğin (varlık oluşun) hakikatiyle bir zât; iki sınırdan da çıkarak: İptal ve ta’til sınırından ve teşbih sınırından.

Yani sıfatlar sabittir, fakat maddî bir keyfiyet olmaksızın zâtın aynıdır.

Bunu, İmam Muhammed el-Bâkır (a.s.) (57–114 h. / 676–733 m.)‘ın maddeci felsefe ve tecsim vehimlerini parçalayan şu kesin sözü de pekiştirir:

Vehimlerinizle, en ince manalarına varıncaya kadar (zihninizde) ayırt ettiğiniz her şey, sizin gibi yaratılmış ve yapılmıştır; size geri döndürülmüştür (sizin gibidir).

Ve İmam Ali b. Mûsâ er-Rızâ (a.s.) (148–203 h. / 765–818 m.)‘nın tenzîh ile sıfatı ispatı kesin biçimde birleştiren şu sözü:

Şüphesiz Allah yarattıklarından münezzehtir (hâlîdir), yarattıkları da O’ndan hâlîdir… Kim Allah’ı yaratıklarına benzetirse müşriktir; kim de O’nun kendisini nitelediği şeyleri O’ndan nefyederse muattildir (ta’tîle düşendir).

2. Fiiller Muammasının Çözümü (Emrün beyne’l-emreyn)

Kimileri için mesele “cebir” (kulun, havadaki tüyün hareketi gibi, fiilinde mecbur olduğu ve iradesi bulunmadığı) ile “tefviz” (kulun fiilinde Allah’tan tamamen müstakil olduğu, Allah’ın yaratma ve tedbiri ona bırakıp geri çekildiği) arasında karıştığında, Ehl-i Beyt kesin akli çözümü sundu:

Ne cebir ne de tefviz vardır; bilakis ikisi arasında bir durum vardır.

Beşerî fiilin iki nispeti vardır: Kula bir nispet; çünkü fiili hür iradesi ve seçimiyle yerine getirmiştir; Allah’a bir nispet; çünkü her an ve her süreçte kula kudreti, hayatı, araçları ve meşîeti feyzeden Allah’tır. İlahî medet ve varlıksal feyiz bir an bile kesilse, kulun fiili batıl olur ve eseri yok olur.

---

4. Fiil Tevhidi ve Tevessül Şüphesi Üzerine Bir Aydınlatma

Fiilî tevhidden (ve Allah’ın yegâne müessir olduğundan) söz edilirken, bazen Nebî (SAV) veya âl-i beytiyle (AS) “tevessül” (Tevessül) meselesi hakkında geçici bir soru gündeme gelir; kimileri bunda tevhide bir halel ya da putlara tapmaya bir benzerlik olduğunu vehmeder. Bu noktayı basitleştirmek ve vehmi bertaraf etmek için akıl ve Kur’an, tesirin iki mühendisliği arasında kesin bir ayrım koyar:

1. Arzî İlliyet (Batıl Şirk)

Bu, kâinatta Allah’ın yanında ve O’na denk olarak, O’nun iradesi ve zâtî meşîetinden müstakil olarak tesir eden bir başka merci olduğu inancıdır. İslam’ın savaştığı şirk budur; putların, Allah’ın izni ya da şer’î bir kılması olmaksızın kendilerini Allah’a yaklaştıran müstakil, zâtî bir yetkiye ve fayda-zarara sahip olduğunu sanan Mekke kâfirlerinin düştüğü örüntü de budur.

2. Tûlî İlliyet (Hâlis Tevhid)

Bu, zâtı gereği yegâne müstakil müsebbib ve müessirin Allah olduğuna; başka bir varlığın herhangi bir tesirinin ancak ilahî iradenin tûlünde (uzantısında), yani O’ndan bir medetle, O’nun izniyle ve O’nun sultanı ve kılması altında gerçekleştiğine iman etmektir.

Tûlî illiyetin ve meşîetle mukayyet sebeplerin tesirine dair bu hassas bilgi temellendirmesi, Resûl-i Ekrem (SAV)‘in İbn Abbas’a (3 h.ö.–68 h. / 619–687 m.) vasiyetinde açıkça gelmiştir:

Bil ki, bütün ümmet sana bir şeyle fayda vermek için toplansa, Allah’ın senin için yazdığı şeyin dışında sana fayda veremezler; sana bir şeyle zarar vermek için toplansalar, Allah’ın senin aleyhine yazdığı şeyin dışında sana zarar veremezler. Kalemler kaldırıldı, sayfalar kurudu.

Buradaki varlık ve eser, büyük Yaratıcı’ya rekabet etmez; bilakis Allah’ın kulları kendisi üzerinden yönelmeye ve itaate emrettiği, cü’lî (kılınmış) bir “vesile”dir sadece. Nitekim muhkem ayette:

Ey iman edenler! Allah’a karşı takvalı olun ve O’na (yaklaşmak için) vesile arayın. (Mâide: 35)

Tenakuzu Nefyeden Tûlî Bakışa Kur’anî Örnekler:

• Can almada: Kur’an bir yerde şöyle der:

Allah, canları (ölüm anında) alır. (Zümer: 42)

Bir başka ayette ise:

De ki: Sizin için vekil kılınan ölüm meleği canınızı alır. (Secde: 11)

Ölüm meleği Allah’ın izniyle, O’nun emri ve kudretinin tûlünde çalışır; öyleyse ne tenakuz ne de şirk vardır.

• Fiil ve atmada: Yüce Allah, Nebî’sine şöyle der:

Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı. (Enfâl: 17)

Doğrudan atan ve hareketi bizzat yerine getiren, şerefli eliyle Resûl’dür; fakat Kur’an, onun arzî istiklâlini nefyeder; atma ve tesiri Allah’ın kuvveti, tevfiki ve varlıksal medediyle, onun tûlünde gerçekleşmiştir.

Bu tûlî bakış, tesirin silsilesinde açıklık kazanır:

Allah sübhânehû — İlk müsebbib ve zâtı gereği müstakil olan feyz verici ↓ (izin, medet ve varlıksal bir kılma ile) Resûl / izin verilmiş vesileler ve sebepler ↓ (fiili ve tûlî eseri doğrudan yerine getirme) Kâinatta gerçekleşen netice ve eser

Bu akli ve me’sur işarete dayanarak açıkça görülür ki, Resûl ve evliya (a.s.) ile tevessül eden kişi onları Allah’a (arzda) denk kılmaz; bilakis onlara, Allah’ın kerem gösterdiği, şefaate ve feyzî vesâtete izin verdiği sebepler ve vesileler olarak (tûlde) yönelir. Allah’ın izni ve emriyle vesileye yönelmek, imtisâlin, ubûdiyetin ve itaatin özüdür; tam istiklâl ile mukayyet varlıksal tâbiiyet arasındaki mantıksal ve me’sur ayrımı bilmeyenin sandığı gibi şirk değildir.

---

Hâtime

Araştırmacı burada bu bediî ahengi temaşa ederek durur; aklın mücerred burhanları, ilahî vahyin nassları, Resûlullah’ın nebevî Sünnetinin câmi hutbeleri ve Ehl-i Beyt’in açık beyanı burada buluşur; böylece hissî, akli ve fıtrî bilgi araçları tek bir mişkâtta (kandil yuvasında) mezcolur. Allah sübhânehû zâtında, sıfatlarında ve fiillerinde birdir; O’ndan başka her şey ise O’nun feyzi, izni ve mutlak kayyûmiyetiyle hareket eder.

Yaratıcı’nın sıfatlarının derinliklerini hem akli hem de naklî-vahyânî bakış açısından sondajlamayı başardıktan sonra… önümüzde tamamlayıcı bir araştırma ve tedebbür ufku belirir: Bu Yüce İlah, kendisini diğer Kur’anî nassların ayrıntıları üzerinden insanlığa nasıl tanıttı? Ve bu marifetler, insana kâmil bir bilgi ve amel güzergâhı çizmek üzere Ehl-i Beyt (Peygamber'in ailesi) (AS) mektebinden sâdır olan dua ve hutbelerde nasıl tecelli etti?