Bilgisel itikadî manzume bağlamında, önceki araştırmalarda felsefî burhanın bizi “ilahî lütfun vücûbunu” və resûllerle nəbilerin (AS) Yaradıcı ilə mahlûk arasında bir hidayet vâsıtası olarak varlıqlarının zorunluluğunu isbata götürmesinin ardından, bugün şu bilgisel istihkakın önünde duruyoruz: Resûl Muhammed’in (SAV) son risalətin o hakiki mısdâkı olduğunu nasıl burhanlarız?

Bu araştırmada və bu sitede, Kur’ân-ı Kerîm’in (Qur'an) tam da özünden fışkıran ya da onun üçün biçimlenmiş, burhanî ağıl dəlile dayanan sıkı bir metodoloji tesis ediyoruz; maddî hissî mucizelerle ya da değişken tecrübî değişkenlerle istidlalden tamamen uzak durarak.

---

Epistemolojik Yaklaşım: Neden Başkası Deyil de Ağıl Dəlil?

Bu araştırmanın güzergâhının açıklık kazanması için, takip edilen metodun bilgisel (epistemolojik) sınırlarını şu noktalar üzerinden çizmemiz gerekir:

1. Nazariyetü’l-Marifeye Göre Hissî Mucize ilə Ağıl Dəlil Arasındaki Fark

Maddî hissî mucize — İbrahim’in (a.s.) ateşten kurtarılması, Mûsâ (a.s.) üçün denizin yarılması ya da Îsâ’nın (a.s.) ölüleri diriltmesi gibi — şahitlerinin ölümüyle fâni olan zamansal və məkansal bir ayettir; sonraki nesiller üçün de kendisi isbata və nakil sıhhatine ehtiyaclı bir “tarihî habere” dönüşür.

Kur’an’da şâhis (yerleşik) olan ağıl və bilgisel dəlile gelince, o, bâki, zamanları aşan, her çağda beşer aklına doğrudan hitap eden, aşınmayan, aklın her zaman və məkanda âşikâr olarak gördüğü zâtî bir sıdk şehadeti sunan bir hüccettir.

2. Tecrübî və Hissî Dəlili Neden Dışladık?

Bu araştırmada tecrübî və hissî dəlili almıyoruz; değerine inanmadığımızdan deyil, ağıl dəlilin tecrübî və hissî dəlilden daha kuvvetli və rütbece daha sağlam olması sebebiyle. Duyular yanılabilir və göz aldanması gibi hileye maruz kalabilir; tecrübe de araçlarının şartlarına və neticelerinin göreceliğine mahkûmdur; oysa çelişmezlik ilkesi və sebeplilik gibi bedihî və burhanî ağıl hükümler, zaman və məkanın değişmesiyle değişmeyen kesin, mutlak kaidelerdir.

3. Kur’an’daki “İlmî İcaz” Araştırmaları Karşısındaki Tutumumuz

Yukarıdakine dayanarak, bu araştırmada və bu sitede “ilmî icaz” denen araştırmalara dayanmayacağız. Bu dışlamamız, Allah’ın kitabında ilmî işaret və icazların varlığını inkardan kaynaklanmaz; əksinə değişken tecrübî metodu, sabit Kur’anî nassın tefsirine sokmanın büyük bir bilgisel riziko və istidlalin güvenilirliğiyle bir kumar barındırdığına inandığımızdandır.

Zira ilmî nazariye və tecrübe sürekli bir değişim içindedir; ilmin bugün isbatladığı, gelecekte yanlışlığı ortaya çıkabilir; mutlak hakkı değişken tecrübî bir şeye bağlamakta ise tehlike vardır. Ayrıca belirli bir ayetin bu çağdaş ilmî icazdan tam olarak söz ettiğine kesin hükmetmek, mücazefe (riziko) taşıyan zannî bir yükleme (isqât)tir; sebat və kesinlikle temayüz eden aklın aksine.

4. Teklif və İbadette Aklın Merkeziliği

Akla dayanmamız, onun teşrîin və insanın hesabının temel dayanağı oluşundan doğar; çünki nebüvvet hanedanından (Ehl-i Beyt’inden) (Peyğəmbərin ailəsi) gelen me’sur rivayetlerde: “Şüphesiz Allah’a ağılla kulluk edilir.”

Aklın merkeziliğine açık mantıksal şahitlerden biri şudur: İnsan hastalık ya da cinnet sebebiyle aklını kaybederse, teşrîî teklif və sorumluluk ondan tamamen sâkıt olur; oysa bir duyudan mahrum doğan (işitme, görme ya da koklama duyusu olmadan doğan) kişiden teklif sâkıt olmaz; əksinə Şâri’ ona bilgisel imkânı ölçüsünde hitap eder. Deməli ağıl, hitabın və sorumluluğun aslıdır; buna dayanarak risalətin aslını isbatta hakem de o olmalıdır.

Sitenin Bilgisel Metodolojisinin Özeti

Bu metot, mucizelerin ya da Kur’an’ın diğer letâifinin inkarı anlamına gelmez; lakin əqidənin rükünlerini yerleştirmek üçün açık bir denklem benimsedik: “Aslı” isbatlamak üçün ağıl dəlili kullanmak — yani genel və özel nübüvveti və mantığa aykırı olmadığını isbatlamak —; “mısdâkı” və gaybî ayrıntıları isbatlamak üçün de, ağıl menbaın sıhhatine və onun Hakîm Allah’tan olduğuna tamamen teslim olduktan sonra, naklî (nassî) dəlili kullanmak.

---

Şiî Filosoflarda Kur’an’ın Mantığa Aykırılıktan Tenzîhi

Şeyh Müfîd (336–413 h. / 948–1022 m.), muhakkik Hâce Nasîruddîn et-Tûsî (597–672 h. / 1201–1274 m.) və Allâme Hillî (648–726 h. / 1250–1325 m.), kesin bir bilgisel asıldan hərəkət ederler: “Akıl bâtınî hüccettir və nübüvvetin kendisinin sıhhatinin kendisiyle bilindiği ilk terazidir; öyle ki Kur’an’ın bedihiyatında akla aykırı olması caiz olsaydı, Kur’an’a və akla olan güven birlikte çöker və din temelinden yok olurdu.” Bu bilgisel çöküşü önlemek üçün şu kaide və burhanları biçimlendirdiler:

1. “Takat Üstü Teklifin İmkânsızlığı” Burhanı (Şeyh Müfîd)

Şeyh Müfîd (rıdvânullâhi aleyh), Kur’anî hitabın mükelleflere yöneldiği və mükellefin de ağıllı olması gerektiği denklemini tesis etti.

• Mantıksal muhakeme: Şeyh Müfîd, aklın, hakîmin kullarından, aklın muhal saydığı bir şeyi — iki nakîzin birleşmesi ya da Bâri’ye zâtında benzeyen bir şərikin varlığı gibi — tasdik etmelerini istemesinin çirkinliğine hükmettiği görüşündedir; çünki muhâlin tasdikini istemek “takat üstü teklif”tir, bu da ağılən çirkindir və Allah çirkinden münezzehtir.

• İspat vechi: Buna dayanarak Müfîd, Kur’an’da gelen və cahilin akla aykırı sandığı zâhir ayetlerin — teşbih və cevârih (uzuvlar) ayetleri gibi:

Allah’ın eli

ya da:

Rahmân, Arş’a istivâ etti

mutlak tenzîhe uygun olması üçün muhkeme və akla göre tevil edilip muhakeme edilmesi gerektiğine hükmeder. Çünki Kur’an, hakikatinde və cevherinde mantıkla her türlü çatışmadan münezzehtir.

2. “Aklî Hüsün və Kubuh və İlahî Hikmətin Siyaneti” Burhanı (Muhakkik Tûsî)

Kelamî fəlsəfəde umde (temel) sayılan Tecrîdü’l-İ’tikâd kitabında muhakkik Tûsî və Allâme Hillî’nin meşhur şərhi, Allah teâlânın fiillerinden abesliği nefye dayanan bir burhan biçimlendirdi:

• Mantıksal muhakeme: Ağıl, şər’in gelişinden önce, müstakil bir sıfatla ədalətin güzelliğini və zulmün çirkinliğini idrak eder. Allah mutlak hakîm olduğu için, çirkini yapması ya da onu emretmesi muhaldir.

• İspat vechi: Kur’ân-ı Kerîm’e geldiğimizde, onu bu müstakil ağıl hükme son derece hassas bir biçimde mutabık buluruz; çünki Allah’tan zulmü mutlak olarak nefyeder:

Allah, kullara zulmetmeyi istemez.

Ve ədalətin lüzumunu genel bir hüküm kılar. Tûsî və Hillî, Kur’an’daki teşrîî nizamın, beşerin müstakil ahlaki və ağıl nizamıyla uyumunun bu kitabın sıdkına dəlil olduğunu burhanlar; çünki Allah’tan başkasından olsaydı, ağılən çirkin ya da mantığa aykırı teşrîler içermesi caiz olurdu; bundan hâlî olması da ilahî mesdariyetini (menbaının Allah olduğunu) isbatlar.

3. “Akıl, Naklin Aslıdır” Kaidesi və Tenakuzun İmkânsızlığı (Allâme Hillî)

Allâme Hillî, ağıl ilə Kur’an arasındaki ilişkiyi zapturapt altına almak üçün sıkı bir epistemolojik (bilgisel) temellendirme koydu və her birinin rütbesini beyan etti:

• Mantıksal muhakeme: Kur’an’ın (naklin) sıdkını, lakin ağıl bize önce şunları isbatladıktan sonra biliriz: Allah’ın varlığı, hikmət və sıdk gibi sıfatları, O’na yalanın imkânsızlığı və Nəbi (s.a.a.) üçün mucizenin sübûtu. Deməli ağıl, bizi Kur’an’a imana ulaştıran “asıl və merdiven”dir.

• İspat vechi: Allâme Hillî der ki: Kur’an, aklın sarih hükmüne və kesin kaidelerine aykırı bir nassla gelseydi və bizden nakli akla takdim etmemizi isteseydi, asıl olan aklı iptal etmiş olurduk. Ağıl iptal olunca da, ona bağlı olarak aklın isbatladığı her şey — ki Kur’an’ın kendisi de buna dâhildir — iptal olurdu. Bu bilgisel tenakuz muhaldir. Böylece Allâme Hillî, Kur’an’ın tekvînen və teşrîen mantığa və akla aykırılıktan münezzeh olduğunu, əksinə onu tasdik edici və ona müstenit olduğunu burhanlar.

4. Üçünün Nezdinde “Aklın Muhâlleri” ilə “Aklın Muhârreleri (Hayrette Bıraktıkları)” Arasındaki Ayrımın Biçimlendirilmesi

Bu değerli âlimler, nassı və mantığı korumak üçün bilgisel meseleleri ayırt etmede birleştiler:

• Aklın muhâlleri: Bir şeyin aynı anda hem mevcut hem madum olması gibi, bizzat mantıksal olarak reddedilen hususlardır. Müfîd, Tûsî və Hillî, Kur’an’ın bu muhâllerden tamamen hâlî olduğuna kesin hükmeder.

• Aklın muhârreleri: Aklın, meadın (Mead), berzahın və melekût hakikatlerinin tafsilî yapısı gibi, medet olmaksızın tek başına ulaşmaktan âciz kaldığı, kendisini xeyrette bırakan yüce gaybî meselelerdir. Burada filosoflar, Kur’an’ın akla aykırı olmadığına, əksinə onu müstakil kəşf takatini aşan marifetlerle desteklediğine hükmeder; ağıl da bunu kabul eder, çünki bunlar “mantıksal muhal” dairesinde deyil, “varlıksal mümkin” dairesinde yer alır.

---

1. Kur’an’ın Tam da İçinde Zikredilen Ağıl Dəliller və Ötekine Nasıl Hitap Ettiği

Kur’ân-ı Kerîm (Qur'an), öteki ilə hitabında — ister mülhid (ateist), ister müşrik, isterse Kitap ehlinden olsun — risalətin sıhhatini, ağıl dəlillendirmeyi ahlaki insafla birleştiren bir metodolojiyle, açık mantıksal kıyaslar kullanarak isbatladı:

1. “Sîret və Ani Dönüşüm” Dəlili (Nefsî Sebeplilik Burhanı)

Kur’an, Nəbi’nin (s.a.a.) be’setten önceki zâtî sîretinin muhakemesine dayanan ağıl bir burhan biçimlendirir:

Ben ondan önce de aranızda bir ömür kalmıştım. Hâlâ ağıl etmiyor musunuz? (Yûnus: 16)

• Akli muhakeme: İnsan, nefsî sünnetlere və bilgisel tedriciliğe tâbi bir varlıqtır. Nəbi (s.a.a.) kavmi arasında kırk yıl yaşadı (“bir ömür”); ondan yalan nakledilmedi, riyaset talebiyle bilinmedi, fəlsəfə ya da hitabet okumadı. Ağıl, mutlak sıdk və sükûnetle geçen kırk yıldan sonra bir insanın ansızın yalana və Allah’a karşı nübüvvet iddiasıyla cürete dönüşmesinin, hiçbir mukaddime olmaksızın fasihlerin âciz kaldığı bir kelam getirmesinin âdeten və nefsen imkânsızlığına hükmeder. Maddî olarak açıklanamayan bu ani dönüşüm, “beşerî maddî nizamın dışında bir sebebin” (yani vahyin) varlığını ağılən isbatlar; bu da onun nübüvvetini isbatlar.

2. “Zamanın Uzaması və İhtilafın Yokluğu” Dəlili (Mantıksal Tutarlılık Burhanı)

Kur’an, menbaını beyan etmek üçün ilmî tenkide açık, sıkı bir ağıl kaide biçimlendirir:

Hâlâ Kur’an’ı düşünüp anlamaya çalışmazlar mı? Eğer o, Allah’tan başkası tarafından (indirilmiş) olsaydı, mutlaka onda birçok çelişki bulurlardı. (Nisâ: 82)

• Akli muhakeme: Beşerî düşünce, değişim kanununa və nefsî və çevresel şartlardan etkilenmeye mahkûmdur. Bir insan 23 yıl boyunca, zayıf düşürülme, savaş, hicret, zafer, sevinç və hüzün arasında dalgalanan şartlarda bir kitap telif etseydi, fikirlerinin çelişmemesi, ilkelerinin sarsılmaması ya da ilmî və dilsel beyan seviyesinin değişmemesi ağılən imkânsızdır. Kur’an’ın, evveli âhirini tasdik eden, hiçbir tenakuz bulunmayan tutarlı bir bilgisel və teşrîî yapıyla gelmesi, menbaının, tesirlere mahkûm beşerî takatin erişiminin dışında olduğuna dair kesin ağıl bir dəlildir.

3. “Saikler Mevcutken Aczle Meydan Okuma” Dəlili (Muhaliflerle Sebr və Taksim Burhanı)

Bu, fesahat erbabına hitap üçün mantıksal biçimlenmiş meşhur meydan okuma (tehaddî) burhanıdır:

Eğer kulumuza indirdiğimizden (Kur’an’dan) şüphe içindeyseniz, haydi onun benzeri bir sûre getirin və eğer doğru söyleyenlerseniz Allah’tan başka şahitlerinizi de çağırın. Bunu yapamazsanız —ki asla yapamayacaksınız—… (Bakara: 23-24)

• Akli muhakeme: Bu dəlil açık bir denkleme dayanır: Bu kelam beşerî olsaydı, beşer kabiliyet tabiatında eşittir və diğer beşerin de onun benzerini getirebilmesi gerekirdi. Arap müşrikleri Nəbi’ye (s.a.a.) şiddetli düşmanlık besledi; davetini, savaşlara girip kanlarını dökmek yerine sözle iptal etmek üçün hayatî bir saikleri vardı. Tam və tarihen nakşedilmiş aczleri — tek bir sûre bile getirememeleri —, dilsel kudretin və şiddetli saikin mevcudiyetiyle birlikte, bu nassın beşerî takatin üstünde olduğuna dair ağıl bir dəlildir.

4. Ağıl İhtimalleri Hasretme Burhanı (Sâni’i İnkar Edenlerle)

Kur’an, Sâni’in varlığını inkar edenlere ya da risaləti yalanlayanlara hitap ettiğinde, ağıllarını, ihtimalleri hasreden və onları hakka bağlayan sıkı bir mantıksal muhakemenin önüne koydu:

Yoksa onlar hiçbir şey olmadan mı yaratıldılar? Yoksa kendileri mi Yaradıcıdırlar? Yoksa gökleri və yeri onlar mı yarattılar? Xeyir, onlar bir türlü yakîn etmiyorlar. (Tûr: 35-36)

• Akli muhakeme: Bu kıyas, ihtimalleri ağılən dördüncüsü olmayan üçe hasreder: Ya bir səbəb və îcad edici olmadan yoktan var oldular — bu, mutlak tesadüfü və sebepsiz bir şeyin varlığını reddeden aklın bedihiyatıyla batıldır —; ya kendilerini kendileri yarattılar — bu mantıksal bir muhaldir, çünki bir şeyi kaybeden onu veremez, madum bir mevcudu yaratamaz —; deməli kesinlikle yalnızca üçüncü ihtimal kalır: Hakîm Yaradıcı’nın varlığı və varlıqsal nizama mutabık risalətinin güvenilirliği.

5. “Temânu’ və Varlıqsal Telâzum” Burhanı (Müşriklerle)

Kur’an, çokçuluk və şirke hitabında, təvhidi və risalətin sıhhatini isbat üçün “tutarlılık və nizam” kanununu şartlı bir önerme üzerinden kullandı:

Eğer yerde və gökte Allah’tan başka ilahlar olsaydı, ikisinin de düzeni bozulup giderdi. (Enbiyâ: 22)

Ve bu manayı şu sözüyle derinleştirdi:

(Eğer öyle olsaydı) her ilah kendi yarattığını alıp götürür və birbirlerine üstün gelmeye çalışırlardı. (Mü’minûn: 91)

• Mantıksal muhakeme: Kainatta ulûhiyet rütbesinde birden fazla müdebbir və meşîet olsaydı, iradeler ayrışırdı — biri hərəkəti diğeri sükûnu, ya da biri hayatı diğeri ölümü bir şahıs üçün isteseydi gibi —; bu da ya birinin aczine (böylece ilah oluşu iptal olur) ya da kanunların bozulmasına və kevnî nizamın fesadına götürürdü. Kainat, hiçbir çatışma olmaksızın muttarit (düzenli) bir hendesî tutarlılıkla ilerlediği için, ağıl, îcad edici səbəbin vahdaniyetine, dolayısıyla təvhid risalətinin sıhhatine hükmeder.

6. Müşterek Bilgisel Zemin, Tarihî Muhakeme və Burhanın Şart Koşulması (Kitap Ehliyle)

Kur’an “dinî ötekiye” (Yahudiler və Hristiyanlar) hitap ettiğinde, müşterek bilgisel yapıyı çözme və onları burhanî kaidelere bağlama metodolojisine dayandı:

• Önceki Kitaplarla İhticâc: Onları, kitaplarında bulunan və kavminin bilmediği hakikatlere mutabakata çağırdı:

De ki: Eğer doğru söyleyenlerseniz, haydi Tevrat’ı getirip okuyun. (Âl-i İmrân: 93)

• Ortak Söze Davet (Felsefî İnsaf): Müşterek cevhere dayanan insaflı bir diyalog başlangıç noktası belirledi; bu da beşerî bilinci Allah’tan başkasına tâbiiyetten kurtarmaktır:

De ki: Ey Kitap ehli! Bizimle sizin aranızda ortak bir söze gelin: Allah’tan başkasına kulluk etmeyelim… (Âl-i İmrân: 64)

• Hasımlardan İlmî Dəlil İstemek və Zannı Reddetmek: Hasımlardan daima ilmî dəlil istedi:

De ki: Eğer doğru söyleyenlerseniz, kesin dəlilinizi (burhanınızı) getirin. (Neml: 64)

Ve atalara körü körüne, tetkiksiz tâbi olmakla savaştı; kader gibi mecburî əqidə meselelerinde tahmin və zanna uyanları kınadı:

Onlar lakin zanna uyuyorlar və onlar sadece tahminde bulunup saçmalıyorlar. (Yûnus: 66)

Filozofların ıstılahında burhan, yakîn ifade eden mantıksal kıyasın en yüksek mertebesidir; mantıksal muhakemelerin bu sürekli kullanımı, Kur’an’ın beşer aklına, hakkı anlamaya muktedir bir mercî olarak güvendiğini isbatlar.

---

2. Müsəlman Filosofların Hâtem’in (s.a.a.) Nübüvvetinin Sıhhati Hakkında Öne Sürdüğü Ağıl Dəliller

İmamiyye Şiası’nın filosof və kelamcıları — muhakkik Tûsî (597–672 h. / 1201–1274 m.), Molla Sadra (979–1050 h. / 1571–1640 m.) və Allâme Tabâtabâî (1321–1402 h. / 1904–1981 m.) gibi — son nübüvvetin gerçekliğinin ağıl muhakemesinden, açık burhan və muhakemeler üzerinden hərəkət ettiler:

1. “Ortamın Ümmîliği və Bilgi Sıçraması” Burhanı (Varlıksal Mübâyenet)

• Akli muhakeme: Ağıl və filosof, “girdilerin çıktılara oranına” bakar. Girdiler, Arap yarımadasının ortamıdır: Bedevî bir toplum; ümmîlik, putperestlik, hurafe və kabilesel çekişmenin galip geldiği, okullardan, kütüphanelerden, fəlsəfə akademilerinden ya da tedvin edilmiş hukukî manzumelerden tamamen yoksun bir toplum.

• İspat vechi: Çıktılar, Roma və Yunan gibi felsefî və hukukî medeniyetlerin ürettiği en büyük şeye denk gelen, hatta onu aşan; bütünlüklü bir teşrîî, hukukî, iktisadî, kazâî və bilgisel manzumeyle gelen Kur’ân-ı Kerîm’dir. Ağıl, bütünlüklü küresel bir nizamın, bilgisel bileşenlerden yoksun bir ortamın rahminden ansızın doğmasının imkânsızlığına hükmeder; çünki “bir şeyi kaybeden onu veremez”. Bu muazzam bilgi sıçraması, gaybî bir mededin (vahyin) varlığına dair ağıl bir burhandır; bu da Nəbi’nin (s.a.a.) nübüvvetini isbatlar.

2. “Şeriatın Fıtrat və Müstakil Ağılla Tetâbuku” Burhanı (Zâtî Sıdk Şahidi)

İmamî filosoflar, “aklî hüsün və kubuh” kaidesini ikrar eden “Adliyye”den olmalarından hərəkət ettiler:

• Akli muhakeme: Beşerin koyduğu kanun və manzumeler, zekâları ne kadar yüksek olursa olsun, kaçınılmaz olarak bencilliklerinden, sınıfsal taraflılıklarından ya da bilgisel kusurlarından etkilenir; öyle ki içlerinde, zamanın düzelttiği və aklın sonradan teberrî ettiği (uzak durduğu) gedikler belirir.

• İspat vechi: Kur’an geldiğinde, müstakil ağıl hükümleri tasdik ederek geldi; ədaləti, ihsanı və ahde vefayı emretti, zulmü, düşmanlığı və fuhşiyatı haram kıldı. Yüce Allah şöyle buyurur:

Şüphesiz Allah, ədaləti və iyiliği (ihsanı) emreder. (Nahl: 90)

Kur’anî muhtevayı, tecsim və şirkten münezzeh hâlis təvhid üzerine bina edilmiş, “müstakil amelî ağıl” və “sağlam beşerî fıtratın” (Fıtrat) hükmettiğine tam mutabık buluruz. Hak, lakin hak doğurur; menhecin istikameti və nefsi tezkiye edip toplumu inşa etmedeki mutlak salahiyeti, onun içinde, hak və mutlak kamal menbaından olduğuna dair zâtî bir şahittir; bu da onu taşıyanın (s.a.a.) nübüvvetinin sıdkını burhanlar.

3. “Tekvîn ilə Teşrî Arasındaki Tenakuzun İmkânsızlığı” Burhanı

Sadru’l-Müteellihîn (Molla Sadra, 979–1050 h. / 1571–1640 m.), kainat və Kur’an’ın tek bir Sâni’in iki kitabı olduğu görüşünden hərəkət eder:

• Akli muhakeme: Tekvînî nizam (kâinat), Allah’ın ona yerleştirdiği sıkı ağıl, riyazî və sebebî kanunlara göre ilerler; teşrîî bilgisel nizamı (Kur’an) ise Allah beşer üçün hidayet olarak indirdi. Kainatın menbaı ilə Kur’an’ın menbaı tek bir səbəb, yani Hakîm Allah olduğu için, ilahî hikmətte iki kitabın çelişmesi muhaldir. Çünki kainatın kanunlarını okuyan beşer aklı, Kur’an’ın ayetlerini okuyan aklın ta kendisidir; kainatın gerçekliği ilə Kur’an arasında mantıksal ya da varlıqsal bir çatışmanın bulunmayışı, iki tezin de kaynağının bir olduğuna, dolayısıyla risalətin sıhhatine bir burhandır.

4. “Ani Dönüşüm və Değişkenler Ortasında Ahlaki Tutarlılık” Burhanı

• Akli muhakeme: İnsan nefsî, davranışsal və içtimaî tedricilik sünnetlerine tâbidir; ilkeleri və tabiatı çevre şartlarıyla iniş çıkış gösterir. Resûl-i Ekrem (s.a.a.) kavmi arasında kırk yıl kaldı; bu süre içinde Sâdık və Emîn olarak bilindi, ondan riyaset talebi ya da teşrîî veya felsefî hutbeler îrâdı nakledilmedi.

• İspat vechi: Bir insanın, sükûnet və mutlak sıdkla geçen kırk yıldan sonra, ansızın mücazefeyle nübüvvet iddiasına və Allah’a yalana dönüşmesi, sonra da savaşlar, takip, muhasara, zafer və zaaf ortasında, ahlaki davranışında herhangi bir değişim ya da zâhidâne ilkelerinde bir sarsıntı olmaksızın bu iddiada sebat etmesi, aklın hükmünde âdeten və nefsen imkânsızdır. Bu tam sebat və ani dönüşüm, Nəbi’yi (s.a.a.) hərəkəte geçirenin zâtî beşerî bir saik deyil, onu şahsî seçim tavrının dışına çıkaran və ilahî vəhyle müsedded (desteklenmiş) kılan kesin, ulvî bir teklif olduğunu ağılən burhanlar.

5. “Kesin Gaybî Haberler və Siyasî Mücazefe” Burhanı

• Akli muhakeme: İnsan tabiatı gereği geleceği bilmez. Yalan yere nübüvvet iddia eden herhangi bir lider ya da ıslahatçının, davetinin və əqidəsinin kaderini kesin və hassas gelecek nübüvvetlere (kehanetlere) bağlaması ağılən muhaldir; çünki bunlardan tek bir hata bile davetini tamamen bitirmeye və onu tâbileri və düşmanları önünde rezil etmeye yeter.

• İspat vechi: Kur’an, son derece karmaşık şartlarda kesin gaybî haberler içerdi; Farsların yenilgisi və Romalıların birkaç yıl içinde galip gelmesinin haber verilmesi gibi:

Elif Lâm Mîm. Rumlar yenilgiye uğradılar. En yakın yerde. Onlar bu yenilgilerinden sonra galip geleceklerdir. Birkaç yıl içinde. (Rûm: 1-4)

Ve bu, Farslar yıkıcı güçlerinin zirvesinde, Romalılar ise çöküşlerinin en karanlık dönemlerindeyken oldu; keza Mekke’nin fethinin və Müsəlmanların zaaf və takip hâlindeyken güven içinde Mescid-i Haram’a girmelerinin haber verilmesi:

İnşallah, güven içinde Mescid-i Haram’a mutlaka gireceksiniz. (Fetih: 27)

Bu hadiselerin şaşmaz bir hendesî hassasiyetle gerçekleşmesi, filosofun aklına bu kelamın menbaının beşerî zaman və məkan sınırlarından münfek (kopuk) olduğunu isbatlar; bu da Kur’an’ın Allah’ın kelamı və Muhammed’in (s.a.a.) nübüvvetinin ağıl və mantığın yakîniyle sabit bir hakikat olduğunu kesinleştirir.

---

Araştırmanın Hâtimesi

En değerli Nəbimiz Muhammed’in (s.a.a.) risalətinin sıdkına, Kur’ân-ı Kerîm’deki ağıl dəliller kapısından ulaşmak, bilgisel və burhanî olgunluğun zirvesini temsil eder. Bu araştırma, Kur’an’ın “kör iman” talep etmediğini, əksinə aklı hakem kıldığını və fıtrî mantık ilə beşerî zaruretlerle mutlak uyum sahasında hərəkət ettiğini beyan etmeyi üstlendi.

İstidlal sahasını geçici hissî burhanlardan və “ilmî icaz” mücazefesini dışlayarak tecrübî metodun dalgalanmalarından tenzîh etmek, bu araştırmaya rasîn (sağlam) bir sebat kazandırdı; “asıl”, değişmeyen kesin ağıl dəlille isbatlandı, “mısdâkı” və gaybî ayrıntıları resmetme və belirleme vazifesi ise naklî dəlile bırakıldı.

Muhakkik Tûsî, Şeyh Müfîd, Allâme Hillî və Molla Sadra gibi fikir devlerinin tesis ettiklerine dayanarak, Kur’ân-ı Kerîm, bâki bilgisel mucize və onu getirenin, ledünnî vəhyle müsedded, son Resûlullah olduğuna dair sürekli zâtî şahit olarak; yer ilə gök arasındaki hakiki və daimî bağ olarak kalır.