ولایت
از باور تا عمل
مؤمن پس از اتمام تحقیق در توحید و نبوت و امامت و مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از اعتقاد ذهنی به تمکین عملی می پردازد. فقه برنامه درسی است که عقیده را به رفتار تبدیل می کند و روح و عمل را مطابق با خواست خداوند تنظیم می کند.
از باور تا عمل
پس از تثبیت ارکان نظام عقیدتی در پژوهش قبلی ما و تلفیق ساختار شناختی، از اثبات توحید و ویژگی های حکیم خداوند، با گذر از ضرورت رسالت و عصمت انبیا، تا حتمی بودن امامت و بسط الهی مظهر حضرت مهدی (عج) می رسد. سالک و مؤمن در برابر یک استحقاق شناختی و عملی قاطع ایستاده اند: قدم بعدی چیست؟
دکترین صرفاً ایدههای انتزاعی نیست که در ذهنها ذخیره میشوند، و همچنین نظریههای فلسفی پشت درهای بسته مورد بحث قرار نمیگیرند. هدف نهایی از ایجاد این مجرای الهی امتدادی از آسمان تا زمین، یعنی رسول اکرم صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام، کاربرد پویای آن در واقعیت بشری است. این نظام معصوم، مجرا و وسیله ای است که خداوند متعال آن را گسترش داده است تا ما بتوانیم برنامه حیاتی خود را از آن بگیریم و از طریق آن به هدف تکمیلی که خداوند در هنگام خلقت ما برای ما خواسته و در زمین خود خلیفه قرار داد، برسیم.
از این رو، باب تخصص در علم فقه به معنای جامع و تلفیقی آن، به عنوان رمز کاربردی و روش عملی که باور را به حرکت تبدیل می کند، روح انسان را رشد می دهد و آن را به مطلق پیوند می دهد، باز می شود.
1. فقه کد کاربردی برای اهداف اعتقادی است
ما قبلاً تصمیم گرفتهایم که خداوند متعال حکیم است و اعمال و دستورات او با اهداف حیاتی ادغام انسانی توجیه میشوند. بر این اساس، احکام و تشریع، خودسرانه یا صرفاً برای کنترل صوری نازل نشده، بلکه مستلزم این حکمت الهی است.
ایمان مانند ریشه و فقه مانند میوه است
اگر ایمان، ریشه محکم در اعماق روح است، فقه میوه و برگی است که در اندام و رفتار انسان ظاهر می شود. ریشه بدون شاخه های عملی نمی تواند رشد کند و ثمر دهد و شاخه ها بدون ریشه ایدئولوژیک محکم نمی توانند به وجود بیایند.
پیوند قوانین و آموزش
احکام فقهی، مانند عبادات، معاملات و نظامات، در حقیقت قوانین معنوی و تکوینی موازی با قوانین طبیعی هستند. همانطور که بدن برای حرکت و رشد نیاز به قوانین فیزیک و زیست شناسی دارد، روح انسان نیز برای ادغام شدن و رهایی از اسارت ماده و میل سقوط کرده به قوانین فقهی نیاز دارد.
2. رشد معنوی: ابعاد معنوی و اخلاقی عمل فقهی
محدود كردن فقه به بعد خشك حقوقي آن و يا اكتفا به جنبه صوري احكام، مانند حلال و حرام و حق و باطل، خطاي فاحش شناختي است. فقه در مکتب اهل بیت علیهم السلام ابزاری برای رشد و تهذیب نفس است و این صورت بندی در دو بعد به هم پیوسته مشهود است.
اول: جنبه عملی و رفتاری
التزام فرد به برنامه روزانه فقهی بیانگر فرآیند آگاهانه رام کردن روح انسان است. اقامه نماز، پرهیز از خوردنیها و آشامیدنیها و حرامهای روزهداری و کنترل معاملات مالی بر اساس ترازوی عدل و درستی، همگی از کارهای عملی است که انسان را از حالت غریزه به نظم طاعت میبرد.
این انضباط عملی اولین گام برای تهذیب ظاهر است و بدون تهذیب ظاهر، نفس به درجات کمال نمی رسد.
دوم: جنبه اخلاقی و خودآموزی
فقه از نظر وجودی با اخلاق و تهذیب باطن پیوند خورده است. هر حکم عملی فقهی در هسته خود یک هدف اخلاقی و تربیتی دارد:
- نماز: فقط حرکات نیست، بلکه ابزاری برای مبارزه با تکبر و تکبر در نفس است و خداوند متعال می فرماید:
«نهی از منکر و منکر» (العنکبوت: 45).
- صدقه و زکات و خمس: عوارض مالی نیست، بلکه فرآیندی است برای رهایی و تطهیر نفس از تنگی مادیات و طمع تصرف. حق تعالی فرمود:
«از اموالشان صدقه بگيريد تا آنها را پاك سازيد و به وسيله آن تطهيرشان كنيد» (توبه: 103).
- روزه: تربیت صبر و مهار شهوات و تعالی در امور دنیوی.
فقه، در این معنای باطنی، چیزی است که فرآیند خودآموزی را هدایت می کند. مفاهیم انتزاعی اخلاقی مانند عدالت، صبر، فروتنی و نوع دوستی را به رفتارهای روزمره زندگی توسط فرد حسابگر تبدیل می کند که لزوماً منجر به صیقل دادن آینه روح برای دریافت سرریز الهی و نور هدایت می شود.
3. نقش فقه در عصر غیبت: حفظ بسط و حفظ هویت.
وقتی به عصر غیبت یعنی عصر غیبت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در عنوان می رسیم، این سوال معرفتی مطرح می شود که این برنامه چگونه مورد استقبال قرار گرفته و اجرا شده است. در اینجا نقش فقاهت و فقاهت به عنوان بزرگترین دستگاه حفظ و نگهداری که توسط مکتب اهل بیت علیهم السلام تأسیس شده است، مشهود است.
بسط شناختی از طریق روایت و کوشش
غیبت امام (رحمت الله علیه) در بدن و شخص به معنای قطع شریعت و برنامه لاینفک ایشان نبود. ائمه اطهار علیهم السلام احکام کلی را وضع کردند و به امت دستور دادند که به محدثان و فقیهانی که دین خود را حفظ کرده و با امیال آنان مخالفت می کردند، بازگردند.
حفظ نظم اجتماعی و حقوقی
فقه نمایانگر سنگ شناختی است که در طول قرنها تلاشها برای رقیق کردن یا تحریف دین بر روی آن از بین رفته است. همان چیزی است که هویت جامعه مؤمن را حفظ می کند و به همه تحولات و مصیبت ها پاسخ قانونی و عملی می دهد و ملت را از دست و پا زدن در تاریکی عقاید ناقص انسانی یا گرفتار شدن در دام وابستگی به رویکردهای انسان ساز باز می دارد.
آمادگی برای مرحله بعدی
اعتقاد به توحید، نبوت، امامت و مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ما را مستقیماً بر عهده تمکین و عمل قرار می دهد. کانال الهی پخش شده، نصوص و احکام حفظ شده و انسان دیگر بهانه ای برای عقب افتادن از روند ادغام ندارد.
فقه پلی است که ما را از فضای اعتقاد ذهنی به فضای راستیآزمایی واقعبینانه میرساند و ابزار تزکیه است که روح ما را تقویت میکند و رفتار فردی و اجتماعی ما را مطابق با خواست و رضای خداوند شکل میدهد. بر اساس این ریشهیابی روششناختی، به پژوهشهای آتی خواهیم پرداخت تا این رویکرد فقهی و تأثیر مستقیم آن در شکلگیری انسان کامل و جامعه عادل در تحقق اهداف الهی روشن شود.
دکترین ایده ای نیست که در ذهن نگهداری شود، بلکه ریشه ای است که می خواهد در عمل ظاهر شود. فقه پلی است از اعتقاد به تصدیق.